पालामका केहि तत्वहरु

सारांश

पालामलाई केवल धाननाचमा गाइने प्रेमगीत वा सवाल–जवाफको लोकगीतका रूपमा बुझ्नु यसको वास्तविक साहित्यिक, सांगीतिक, प्रदर्शनात्मक र दार्शनिक आयामलाई सीमित गर्नु हो । पालाम एक बहुआयामिक मौखिक लोककाव्यिक परम्परा हो, जसको स्वरूप विभिन्न तत्त्वहरूको पृथक् उपस्थितिबाट होइन, तिनबीचको जीवित अन्तर्सम्बन्ध, अन्तर्क्रिया र कार्यात्मक समन्वयबाट निर्मित हुन्छ । यसका प्रमुख तत्त्वमा विषयवस्तु, पात्र, संवाद, लय तथा धुन, छन्दीय संरचना, भाव तथा विचार, नृत्य तथा प्रदर्शन, भाषाशैली, उद्देश्य तथा प्रयोजन र परिवेश तथा सन्दर्भलाई लिन सकिन्छ ।

यस लेखको मूल तर्क के हो भने पालामका तत्त्वहरूलाई यान्त्रिक रूपमा छुट्टाछुट्टै अवयवका रूपमा अध्ययन गर्नु पर्याप्त हुँदैन । विषयवस्तुले संवादको दिशा निर्धारण गर्छ, संवादले आशुकवित्वलाई सक्रिय बनाउँछ, लयले भावलाई श्रव्य रूप दिन्छ, छन्दले काव्यिक अनुशासन निर्माण गर्छ, भाषाले सांस्कृतिक अर्थलाई वहन गर्छ, नृत्यले शब्दलाई शरीर प्रदान गर्छ, उद्देश्यले सामाजिक प्रयोजन निर्धारण गर्छ र परिवेशले यी सबैलाई अर्थ दिने सन्दर्भ निर्माण गर्छ । यसरी पालामको सौन्दर्यशास्त्र मूलतः अन्तर्सम्बन्धको सौन्दर्यशास्त्र हो ।

शब्दकुञ्जी: पालाम, पेन्युक, मौखिक काव्य, परम्परागत ज्ञान, मुन्धुम, सांस्कृतिक स्मृति, याक्थुङ सौन्दर्यशास्त्र ।

१. विषय प्रवेश

कुनै साहित्यिक वा सांस्कृतिक विधाका तत्त्व पहिचान गर्नु भनेको त्यसका अवयवहरूको सूची तयार गर्नु मात्र होइन । अझ गहिरो अर्थमा तत्त्वको अध्ययन भनेको त्यस विधाले कसरी अर्थ निर्माण गर्छ, कसरी अनुभूति व्यक्त गर्छ र कसरी आफ्नो सांस्कृतिक अस्तित्व कायम राख्छ भन्ने प्रश्नको अध्ययन हो ।

पालामको सन्दर्भमा यो प्रश्न अझ जटिल हुन्छ । किनकि पालाम लिखित साहित्यजस्तो स्थिर पाठ होइन । यो मौखिक, सांगीतिक, संवादात्मक, काव्यिक तथा प्रदर्शनात्मक प्रक्रिया हो । यसमा शब्दसँगै स्वर, लय, शरीर, सम्बन्ध, स्मृति, तत्कालीन परिस्थिति र सामुदायिक सहभागिताले अर्थ निर्माण गर्छन् । पाण्डुलिपिले पनि पालामको विशिष्टता कुनै एकल तत्त्वमा नभई विषयवस्तु, पात्र, संवाद, लय तथा धुन, छन्द, भाव तथा विचार, नृत्य, भाषाशैली, उद्देश्य र परिवेशबीचको अन्तर्सम्बन्धमा रहेको स्पष्ट गरेको छ ।

यसैले यहाँ ‘तत्त्व’ भन्नाले पालामभित्र देखिने सामान्य अवयव मात्र बुझिएको छैन । तत्त्व भन्नाले पालामको अस्तित्व, अर्थ, सौन्दर्य, संरचना र सांस्कृतिक कार्य निर्माणमा सक्रिय भूमिका खेल्ने आधारभूत शक्ति बुझिएको छ ।

२. पालामको तत्त्वगत संरचना :

पालामका तत्त्वहरूलाई विश्लेषणका लागि छुट्याउन सकिन्छ; तर सांस्कृतिक अभ्यासमा ती पृथक् रहँदैनन् । विषयवस्तुले अभिव्यक्तिको केन्द्र निर्धारण गर्छ; पात्रले सामाजिक सम्बन्धलाई प्रतिनिधित्व गर्छ; संवादले अभिव्यक्तिलाई गतिशील बनाउँछ; लय र धुनले श्रव्य संरचना निर्माण गर्छन्; छन्दले काव्यिक अनुशासन कायम गर्छ; भाव तथा विचारले अर्थलाई गहिरो बनाउँछन्; नृत्यले शारीरिक आयाम थप्छ; भाषाशैलीले सांस्कृतिक अर्थ निर्माण गर्छ; उद्देश्यले सामाजिक प्रयोजन निर्धारण गर्छ र परिवेशले सम्पूर्ण प्रस्तुति अर्थपूर्ण बनाउँछ । यसलाई एउटा सूत्रमा यसरी बुझ्न सकिन्छ :

विषयवस्तु → संवाद → लय/धुन → भाव → भाषा → प्रदर्शन → सामाजिक अर्थ

तर यो एकरेखीय प्रक्रिया होइन । यी तत्त्वहरू एकअर्कालाई निरन्तर प्रभावित गर्छन् । त्यसैले पालामको तत्त्वगत संरचना वृत्ताकार र अन्तर्सम्बन्धात्मक छ ।

२.१ विषयवस्तु :

पालामको पहिलो आधारभूत तत्त्व विषयवस्तु हो । कुनै पालामले के अनुभव, प्रश्न, भावना, विचार वा सांस्कृतिक यथार्थलाई अभिव्यक्त गर्छ भन्ने कुरा विषयवस्तुले निर्धारण गर्छ ।

प्रेम, मिलन, विरह, प्रतीक्षा र आकर्षण पालामका परिचित विषय हुन् । तर यसको विषयगत संसार त्यतिमै सीमित छैन । प्रकृति, श्रम, सामाजिक सम्बन्ध, जीवन, मृत्यु, नियति, सृष्टि, अस्तित्व, सांस्कृतिक स्मृति, आध्यात्मिक अनुभूति र मुन्धुमीय चेतनासमेत पालामका विषय बन्न सक्छन् ।

यसको दार्शनिक महत्त्व के हो भने पालाममा व्यक्तिगत अनुभूति र सामूहिक चेतना एकअर्काबाट अलग छैनन् । व्यक्तिको प्रेम वा पीडा व्यक्तिगत अनुभव भए पनि त्यो व्यक्त हुने भाषा, प्रतीक, सामाजिक मर्यादा र सांस्कृतिक अर्थ सामूहिक हुन्छ ।

त्यसैले विषयवस्तु पालामको कथ्य मात्र होइन; यो व्यक्तिगत जीवनलाई सामुदायिक अर्थमा रूपान्तरण गर्ने माध्यम हो ।

२.२  पात्र :

पालामका पात्रलाई परम्परागत कथाका पात्रजस्तो चरित्रचित्रणका आधारमा बुझ्न मिल्दैन । पालाम मूलतः संवादात्मक तथा प्रदर्शनात्मक विधा भएकाले पात्रको महत्त्व उसको विस्तृत व्यक्तिगत परिचयभन्दा उसले ग्रहण गर्ने संवादात्मक भूमिका, भाव र सांस्कृतिक प्रतिनिधित्वमा हुन्छ ।

सवाल–जवाफमा युवक र युवती दुई प्रमुख पक्षका रूपमा देखिन सक्छन् । तर उनीहरू केवल प्रेमी–प्रेमिका होइनन् । उनीहरू आकर्षण, जिज्ञासा, चातुर्य, सामाजिक सम्बन्ध, भावनात्मक दूरी र सांस्कृतिक अभिव्यक्तिका प्रतिनिधि पनि हुन सक्छन् ।

यसरी पालामको पात्र व्यक्तिगत चरित्रभन्दा सम्बन्धात्मक अस्तित्व हो ।

कहिलेकाहीँ प्रकृति स्वयं पनि प्रतीकात्मक पात्रको भूमिकामा आउँछ । नदी, पहाड, फूल, पक्षी वा आकाश प्रत्यक्ष व्यक्ति नभए पनि संवादको सम्बोधन, रूपक वा प्रतीकका रूपमा सक्रिय हुन्छन् ।

यस अर्थमा पालामको पात्र–संरचना मानवकेन्द्रित मात्र छैन; यसमा सांस्कृतिक र प्राकृतिक संसार पनि अर्थ–निर्माणको सहभागी हुन्छ ।

२.३ संवाद :

पालामको सबैभन्दा गतिशील तत्त्व संवाद हो । सवाल–जवाफ, प्रश्न–प्रत्युत्तर, प्रतिप्रश्न र प्रतिक्रिया पालामको काव्यिक गतिशीलताको आधार हुन् । तर पालामको संवाद सामान्य कुराकानी होइन । यसमा भाषिक दक्षता, सांस्कृतिक ज्ञान, स्मृति, कल्पनाशक्ति, बौद्धिक चातुर्य र आशुकवित्व एकैसाथ सक्रिय हुन्छन् । तत्काल उत्पन्न प्रश्नलाई तत्कालै लयात्मक, अर्थपूर्ण र सांस्कृतिक रूपमा उपयुक्त उत्तरमा रूपान्तरण गर्नुपर्ने भएकाले संवाद स्वयं सिर्जनाको प्रक्रिया बन्छ । यही कारण पालामको संवादलाई यसको ‘प्राणतत्त्व’ भन्न सकिन्छ । लिखित कवितामा कविले पहिले लेख्छ र पाठकले पछि पढ्छ । पालाममा भने सर्जना र प्रस्तुति प्रायः एउटै क्षणमा भेटिन्छन् । प्रश्न जन्मन्छ, उत्तर सिर्जना हुन्छ, उत्तरले नयाँ प्रश्न जन्माउँछ र नयाँ प्रश्नले पुनः सिर्जनाको माग गर्छ । यसरी पालाममा अर्थ तयार अवस्थामा हुँदैन; अर्थ संवादमा जन्मिन्छ । यही यसको लोकज्ञानमीमांसा हो ।

२.४ लय तथा धुन :

पालामको काव्यिकता शब्दमा मात्र छैन । लय, धुन, स्वर, गति, आरोह–अवरोह, पुनरावृत्ति, आलाप र विरामले यसको श्रव्य संसार निर्माण गर्छन् । लयले केवल गीतलाई गतिशील बनाउँदैन; यसले भावलाई श्रव्य रूप दिन्छ । मन्द लयले विरह, स्मृति, करुणा वा आत्मचिन्तनलाई प्रभावकारी बनाउन सक्छ भने तीव्र लयले उत्साह, उल्लास र सामूहिक ऊर्जालाई सघन बनाउन सक्छ ।

यसरी लय समयको संगठन मात्र होइन, भावको ध्वन्यात्मक रूपान्तरण हो । पालामको मौखिक स्वरूपमा लिखित शब्दभन्दा उच्चारण, स्वर, विराम, गति र पुनरावृत्तिले अर्थ निर्माणमा ठूलो भूमिका खेल्न सक्छन् । यस कारण पालामको अध्ययनमा पाठ र धुनलाई अलग गर्न सकिँदैन ।

२.५ पेन्युक :

पालामको काव्यिक स्वरूपमा पेन्युक  (छन्दीय) संरचनाको महत्त्वपूर्ण स्थान छ । परम्परागत रूपमा ३+२+४+९ अक्षरीय संरचनाजस्ता प्रवृत्तिको उल्लेख पाइन्छ । ध्वन्यात्मक सन्तुलन, पुनरावृत्ति, अनुप्रास, उच्चारण र श्रुतिमाधुर्यले यसको छन्दीय सौन्दर्य निर्माण गर्छन् ।

तर पालामको छन्दलाई लिखित साहित्यका कठोर छन्दशास्त्रीय नियमले मात्र मापन गर्न मिल्दैन । पालाम मौखिक, सांगीतिक र प्रदर्शनात्मक भएकाले लय, स्वर, विराम, उच्चारण र स्थानीय भाषिक संरचनाले यसको वास्तविक छन्द निर्धारण गर्छन् ।

यसमा एउटा महत्वपूर्ण द्वन्द्वात्मक सम्बन्ध देखिन्छ :

संरचना ↔ स्वतन्त्रता

एकातिर परम्परागत छन्दीय अनुशासन छ; अर्कोतिर आशुकवित्व र तत्कालीन प्रदर्शनले सिर्जना गर्ने लचकता छ । यही तनावले पालामलाई न त पूर्णतः नियमविहीन बनाउँछ, न त यान्त्रिक रूपमा पूर्वनिर्धारित ।

त्यसैले पालामको छन्द जीवित छन्द हो—श्रुतिमा जिउने र प्रदर्शनमा रूपान्तरित हुने छन्द ।

२.६ भाव तथा विचार :

पालाम भावसम्पन्न लोककाव्य हो । प्रेम, मिलन, विरह, पीडा, आशा, प्रतीक्षा, स्मृति, करुणा, आनन्द र आत्मीयता यसको भावात्मक संसारका प्रमुख पक्ष हुन् । तर यसको भाव संसार व्यक्तिगत संवेदनामा मात्र सीमित छैन ।

सृष्टि, जीवन, समय, नियति, अस्तित्व, प्रकृति, सामाजिक सम्बन्ध, मूल्य र आध्यात्मिक चेतनासम्बन्धी विचारसमेत पालाममा प्रवेश गर्न सक्छन् ।

यसैले पालाममा भाव र विचार अलग तह होइनन् ।

प्रेममा अस्तित्वको प्रश्न आउन सक्छ । विरहमा समय र दूरीको प्रश्न आउन सक्छ । प्रकृतिको वर्णनमा मानव–प्रकृति सम्बन्धको दर्शन आउन सक्छ । जीवनको अनुभूतिमा नियति र मृत्युको चेतना आउन सक्छ ।

भाव संवेदनाको तह हो; विचार त्यस संवेदनालाई अर्थ दिने तह हो ।

यही अन्तर्सम्बन्धले पालामलाई मनोरञ्जनात्मक अभिव्यक्तिभन्दा माथि उठाएर लोकदर्शनको सम्भावनासहितको काव्य बनाउँछ ।

२.७ नृत्य तथा प्रदर्शन :

पालामको विशिष्टता यसको प्रदर्शनात्मकतामा पनि निहित छ । धाननाच अर्थात् यालाङसँगको सम्बन्धले पालामलाई श्रव्य अभिव्यक्तिबाट दृश्य, शारीरिक र सामूहिक अनुभवतर्फ विस्तार गर्छ ।

शरीरको गति, पाइला, हातको चाल, सामूहिक संरचना र गायनको लयबीचको समन्वयले पालामलाई बहु–इन्द्रिय अनुभवमा रूपान्तरण गर्छ । यस अर्थमा नृत्य पालामको शारीरिक व्याकरण हो । तर प्रत्येक पालाम अनिवार्य रूपमा नृत्यसँगै प्रस्तुत हुन्छ भन्ने निष्कर्ष निकाल्न मिल्दैन । पाण्डुलिपिले पनि नृत्यलाई पालामको अनिवार्य व्याकरणभन्दा यसको ऐतिहासिक प्रदर्शनात्मक संरचना र सांस्कृतिक जीवनसँग जोडिएको महत्वपूर्ण आयामका रूपमा ग्रहण गरेको छ । यस भिन्नतालाई कायम राख्नु सैद्धान्तिक रूपमा महत्वपूर्ण छ । यसले पालामलाई धाननाचमा पूर्णतः विलीन हुनबाट जोगाउँछ र यसको स्वतन्त्र मौखिक–काव्यिक अस्तित्वलाई पनि स्थापित गर्छ ।

२.८ भाषाशैली :

पालामको भाषाशैली मौखिक, लयात्मक, काव्यात्मक, प्रतीकात्मक र भावप्रधान हुन्छ । स्थानीय भाषिक प्रयोग, सांस्कृतिक शब्दावली, मुन्धुमीय सन्दर्भ, प्रकृतिका विम्ब, सम्बोधन, पुनरावृत्ति र आशुकाव्यात्मक अभिव्यक्तिले यसको भाषिक संरचना निर्माण गर्छन् । पालाममा भाषा केवल सूचना दिने माध्यम होइन; भाषा आफैँ सांस्कृतिक स्मृतिको भण्डार हो । फूल, नदी, पहाड, पक्षी वा आकाशजस्ता प्राकृतिक वस्तुहरू प्रत्यक्ष वस्तु मात्र नभई प्रेम, दूरी, जीवनप्रवाह, सौन्दर्य, स्थायित्व वा अवरोधका प्रतीक बन्न सक्छन् ।

उपमा, रूपक, मानवीकरण, अनुप्रास, पुनरावृत्ति, सम्बोधन र ध्वन्यात्मक प्रयोगले यसको काव्यिकता विस्तार गर्छन् । तर यसको वास्तविक सौन्दर्य लिखित पाठमा मात्र समेटिँदैन । उच्चारण, स्वर, लय, विराम र स्थानीय भाषिक प्रयोगसँग यसको गहिरो सम्बन्ध हुन्छ । यसैले पालामलाई अनुवाद गर्दा केवल शब्दको अर्थ स्थानान्तरण गर्नु पर्याप्त हुँदैन; ध्वनि, सांस्कृतिक संकेत र काव्यिक अनुभूति पनि अनुवादको प्रश्न बन्छन् ।

२.९ उद्देश्य तथा प्रयोजन :

पालामको अर्को महत्वपूर्ण तत्त्व यसको प्रयोजन हो । यसको कार्य मनोरञ्जनमा मात्र सीमित छैन । भावनात्मक अभिव्यक्ति, सामाजिक अन्तर्क्रिया, सांस्कृतिक ज्ञानको हस्तान्तरण, सामुदायिक एकता, सौन्दर्यात्मक अनुभव र सामूहिक पहिचान निर्माणजस्ता विभिन्न कार्य यससँग जोडिएका छन् ।

पहिलो, पालाम भाव व्यक्त गर्ने माध्यम हो ।

दोस्रो, यो सामाजिक अन्तर्क्रियाको माध्यम हो ।

तेस्रो, भाषा, सांस्कृतिक मूल्य, प्रकृतिबोध, मुन्धुमीय चेतना र जीवनदृष्टिको पुस्तान्तरणमा यसको भूमिका हुन्छ ।

चौथो, सामूहिक गायन, नृत्य र सवाल–जवाफमार्फत यसले सामुदायिक एकताको अनुभूति निर्माण गर्छ ।

पाँचौँ, यसको लय, धुन, काव्यिकता र प्रदर्शनले सौन्दर्यात्मक अनुभव प्रदान गर्छ ।

यसबाट स्पष्ट हुन्छ-पालाम बहुकार्यात्मक सांस्कृतिक प्रविधि हो । यसले मनोरञ्जन गराउँछ, तर मनोरञ्जनभित्रै सामाजिक सम्बन्ध, ज्ञान, स्मृति र सांस्कृतिक निरन्तरता पनि निर्माण गर्छ ।

२.१० परिवेश तथा सन्दर्भ :

पालाम कहाँ, कहिले, कसले, कसका बीचमा र कुन अवसरमा प्रस्तुत हुन्छ भन्ने प्रश्न यसको अर्थ बुझ्न अत्यन्त महत्त्वपूर्ण छ । प्रस्तुति–परिवेशले विषय, भाषा, भाव, लय, संवाद र प्रयोजनलाई प्रभावित गर्न सक्छ । धाननाच, सामाजिक जमघट, चाडपर्व, विवाह, मेला, हाटबजार, मेलापात, श्रम तथा सामुदायिक अवसरहरू पालामका विभिन्न प्रस्तुति–परिवेशसँग जोडिन सक्छन् ।

 तर परिवेश केवल भौतिक स्थान होइन । सामाजिक सम्बन्ध, उमेर, साइनो, सांस्कृतिक मर्यादा, अवसर, भाषिक अवस्था, भावनात्मक परिस्थिति र आध्यात्मिक सन्दर्भसमेत यसको हिस्सा हुन् । यसैले परिवेशलाई पालामको बाह्य पृष्ठभूमि मात्र मान्नु गलत हुन्छ ।परिवेश स्वयं अर्थ निर्माण गर्ने तत्त्व हो । एउटै पङ्क्ति फरक सम्बन्ध, अवसर वा सामाजिक सन्दर्भमा फरक अर्थ ग्रहण गर्न सक्छ । यही कारण पालामलाई केवल पाठका रूपमा सङ्कलन गर्दा यसको अर्थको एउटा ठूलो भाग हराउन सक्छ ।

३. तत्त्वहरूको अन्तर्सम्बन्ध :

पालामका तत्त्वहरूको वास्तविक महत्त्व तिनलाई अलग–अलग हेर्दा भन्दा तिनको अन्तर्सम्बन्ध हेर्दा स्पष्ट हुन्छ ।

विषयवस्तुले के भनिन्छ भन्ने निर्धारण गर्छ ।
पात्रले कसले र कसको प्रतिनिधित्व गर्छ भन्ने देखाउँछ ।
संवादले अभिव्यक्तिलाई गतिशील बनाउँछ ।
आशुकवित्वले तत्काल सिर्जनाको सम्भावना खोल्छ ।
लय र धुनले शब्दलाई श्रव्य शरीर दिन्छन् ।
छन्दले त्यसलाई संरचनात्मक अनुशासन दिन्छ ।
भाव तथा विचारले संवेदना र अर्थको गहिराइ थप्छन् ।
भाषाशैलीले सांस्कृतिक अर्थ र काव्यिक सौन्दर्य निर्माण गर्छ ।
नृत्य तथा प्रदर्शनले वाणीलाई शरीर दिन्छ ।
उद्देश्यले त्यसलाई सामाजिक कार्यसँग जोड्छ ।
परिवेशले यी सबैलाई अर्थ दिने सांस्कृतिक सन्दर्भ प्रदान गर्छ ।

यसरी एउटा तत्त्व अर्कोको आधार बन्छ र अर्को तत्त्वबाट पुनः प्रभावित हुन्छ ।

यही कारण पालामको सौन्दर्यलाई “समष्टिगत सौन्दर्य” भन्न सकिन्छ ।

४. निष्कर्ष :

पालामका तत्त्वहरूको अध्ययनबाट एउटा मूल निष्कर्ष निस्कन्छ-पालाम कुनै एकल तत्त्वको उत्पादन होइन । यसको वास्तविक अस्तित्व तत्त्वहरूको जीवित अन्तर्क्रियामा हुन्छ । पाण्डुलिपिको मूल सैद्धान्तिक निष्कर्ष पनि यही हो कि पालामलाई कुनै एकल तत्त्वद्वारा परिभाषित गर्न सकिँदैन; यसको विशिष्टता तिनको अन्तर्सम्बन्धात्मक संरचनामा निहित हुन्छ । यस अर्थमा विषयवस्तु पालामको चेतना हो, संवाद यसको गतिशीलता हो, लय यसको श्रव्य शरीर हो, छन्द यसको संरचनात्मक अनुशासन हो, भाव यसको संवेदना हो, विचार यसको अर्थबोध हो, भाषा यसको स्मृति हो, नृत्य यसको शरीर हो, उद्देश्य यसको सामाजिक कार्य हो र परिवेश यसको सांस्कृतिक संसार हो । तर यीमध्ये कुनै पनि एक्लैले पालाम बन्दैन । पालाम तिनको अन्तर्सम्बन्धबाट बन्छ । यही अन्तर्सम्बन्धमा पालामको सौन्दर्यशास्त्र मात्र होइन, यसको सांस्कृतिक दर्शन पनि निहित छ । व्यक्ति र समुदाय, मानव र प्रकृति, परम्परा र नवीनता, स्मृति र वर्तमान, शब्द र शरीर, भावना र विचार, संरचना र स्वतन्त्रताबीचको सम्बन्धलाई पालामले काव्यात्मक र प्रदर्शनात्मक रूपमा अनुभव गराउँछ ।

यसैले पालामका तत्त्वहरूको अध्ययन अन्ततः एउटा ठूलो प्रश्नतर्फ पुग्छ-मानिसले आफ्नो संसारलाई कसरी अर्थ दिन्छ ?

पालामको उत्तर संवाद, स्मृति, प्रकृति, सम्बन्ध, भाषा, लय र सामूहिक अनुभवमार्फत आउँछ ।

यही कारण पालाम केवल गाइने काव्य होइन; यो सम्बन्धमा बाँच्ने, स्मृतिमा टिक्ने र प्रदर्शनमा पुनःसिर्जित हुने याक्थुङ जीवन–दर्शनको मौखिक सौन्दर्यशास्त्र हो ।

५. सन्दर्भ सामग्री (REFERENCES)

क. पुस्तक, शोधपत्र, लेख तथा पत्रपत्रिका

• आङबुहाङ, गोविन्द । (२०५८) । याक्थुङहरूमा हाक्पारे साम्लो । तान्छोप्पा, वर्ष ६, अङ्क ६, भदौ, पृ. ४ ।
• काइँला, वैरागी । (२०५२) । तङ्सिङ्तक्मा मुन्धुम : आख्यान र अनुष्ठान । नेपाल राजकीय प्रज्ञा–प्रतिष्ठान ।
• काइँला, वैरागी । (२०५२) । ससिक् मुन्धुम : मोच मार्ने आख्यान र अनुष्ठान । नेपाल राजकीय प्रज्ञा–प्रतिष्ठान ।
• काइँला, वैरागी । (२०५५) । आनि? पान, कक्षा–१ । पृ. ४८–४९ ।
• काइँला, वैरागी । (२०५९) । लिम्बू–नेपाली–अङ्ग्रेजी शब्दकोश । नेपाल राजकीय प्रज्ञा–प्रतिष्ठान ।
• काइँला, विरही (सम्पा.) । (२०४९) । लिम्बू भाषा र साहित्यको संक्षिप्त परिचय । नेपाल राजकीय प्रज्ञा–प्रतिष्ठान ।
• केरुङ, सागर । (२०७५) । सक्सा नु पेन्युक । पाँचथर : याक्थुङ प्रज्ञा–प्रतिष्ठान ।
• केरुङ, सागर । (सन् २०२५) । लोकनृत्यगीत पालामको अध्ययन [अप्रकाशित एम.ए. सत्रान्त शोधपत्र] । लिम्बू भाषा विभाग, सिक्किम अल्पाइन विश्वविद्यालय, नाम्ची, सिक्किम, भारत ।
• खाम्धाक, बुधि । (सन् २००९) । याक्थुङ मुन्धुम (कुबन–१) । याक्थुङ साप्सक साप्लन चुम्भो ।
• जोशी, जगतबहादुर । (२०५४) । सयपत्री, वर्ष ३, अङ्क ८, वैशाख–भदौ । नेपाल राजकीय प्रज्ञा–प्रतिष्ठान ।
• तावा, भवानी । (२०५८) । याक्थुङ पेन्युक्खा । रूपनारायण लाओती ।
• तुम्बाहाङ, गोविन्दबहादुर । (२०६८) । लिम्बू जातिको चिनारी । आदिवासी जनजाति उत्थान राष्ट्रिय प्रतिष्ठान तथा किरात याक्थुङ चुम्लुङ ।
• तुम्याहाङ, अमर । (२०६०) । सोधुङ्गेन इमानसिंह चोःत्लुङ । विश्वासदीप तिगेला र वानेश्वर नेम्बाङ ।
• तुम्याहाङ, अमर । (२०७०) । लिम्बू साहित्य निर्माणको इतिहास । याक्थुङ साप्सक अकादमी तथा आदिवासी जनजाति उत्थान राष्ट्रिय प्रतिष्ठान ।
• तुम्याहाङ, अमर । (२०७२) । ख्यालीको मुखापृष्ठमा पालाम र हाक्पारे प्रयोगको अवस्था र उपादेयता । लाइक जर्नल, वर्ष ८, अङ्क ५ ।
• थाक्थुङवा, हाङवासाङ । (२०५८) । लिम्बू छन्दहरू । रूपनारायण लावती ।
• पन्धाक, पद्मादेवी । (सन् २०२४) । परम्परागत लिम्बू पालाम : पुनर्जागरणको आवश्यकता । ACADEMIC JOURNAL OF SUKUNA, ४(१), १३०–१४४ ।
• माबुहाङ, अर्जुनबाबु । (२०६९) । लिम्बू जातिको मुन्धुम र इतिहास ।
• मेन्याङ्बो, लक्ष्मण तुम्याहाङ । (२०६२) । याक्थुङ मुन्धुम । प्रकाशक : तेजबहादुर मेन्याङ्बो ।
• मुरिङला, बी. बी. । (सन् १९९८) । लिम्बू काव्यमा छन्दबद्धता । निवावा सोम, पृ. ४१–४२ ।
• लाओती, येहाङ । (२०६२) । आदिवासी लिम्बू जातिको संक्षिप्त परिचय । प्रकाशक : दिलबहादुर लाओती ।
• लिङ्देन, आत्मानन्द र पवित्रहाङमा लिङ्देन । (२०६४) । किरात साम्जिक मुन्धुम, अङ्ग १–८ । किरात चोत्लुङ महिङ्गुम् आडसि माङ्गेन सेवा, वान्जो–९, माङ्सेबुङ ।
• सम्पादक मण्डल । (२०३९) । मेचीदेखि महाकाली (पूर्वाञ्चल भाग–१) । सञ्चार मन्त्रालय, सूचना विभाग ।
• सम्बाहाम्फे, अम्बिका कुमार । (२०७२) । चारमाया पालाम । विश्व याक्थुङ मुन्धुम समाज ।
• सम्बाहाङफे, वसन्ता । (२०७७) । पाँचथर जिल्लाको कुम्मायक क्षेत्रमा प्रचलित पालाम गीतको अध्ययन [अप्रकाशित एम.ए. सत्रान्त शोधपत्र] । नेपाली विभाग, पद्मकन्या बहुमुखी क्याम्पस, त्रिभुवन विश्वविद्यालय, काठमाडौं ।
• सेन्दाङ, भूपालकुमार । (सन् २०२४) । लिम्बू समुदायमा प्रचलित लोकनृत्य धाननाच । NEPALESE CULTURE, १७(१), ७७–९६ ।
• सेनेहाङ, दिल । (२०६७) । लिम्बूको थर, बसोबास र संस्कृति । प्रकाशक : सेरि ताम्लिङ सेनेहाङ ।
• सेर्मा, चन्द्रकुमार । (२०७१) । यालाक्मा मुन्धुम । प्रकाशक : हस्तबहादुर लिवाङ तथा श्रीमती राजमति सम्बाहाम्फे, हङ्कङ ।
• शर्मा, मोहनराज र लुइटेल, खगेन्द्रप्रसाद । (२०६३) । लोकवार्ताविज्ञान र लोकसाहित्य । विद्यार्थी पुस्तक भण्डार ।
• श्रेष्ठ, दयाराम । (२०४१) । प्रारम्भिक कालको नेपाली साहित्य : इतिहास र परम्परा । त्रिभुवन विश्वविद्यालय ।
• सुब्बा, धनहाङ । (२०५१) । किरात इतिहास र संस्कृति । अनुवाद : शेरबहादुर उड्नाम । सालवाडी ।

ख. अङ्ग्रेजी स्रोत

• Chemjong, Iman Singh । (2003) । History and Culture of the Kirat People (4th ed.) । Kirat Yakthung Chumlung, Central Office, Mahalaxmisthan, Lalitpur, Nepal ।

ग. मौखिक स्रोत तथा क्षेत्रीय अन्तर्वार्ता (ORAL SOURCES AND FIELD INTERVIEWS)

• अमरबहादुर माबोहाङ, येबा । (२०८२, पुस ७) । क्षेत्रीय मौखिक अन्तर्वार्ता । बाह्रदशी गाउँपालिका–५, बुधबारे, झापा ।
• अमर तुम्याहाङ, प्राज्ञ; येहाङ लावती, मुन्धुमविद्; तथा राजेन्द्रकुमार जबेगु ‘हाङवासाङ’, कुलपति, याक्थुङ प्रज्ञा–प्रतिष्ठान । (२०७६, वैशाख २८) । संयुक्त क्षेत्रीय मौखिक अन्तर्वार्ता । लिम्बुवान स्टडी सेन्टर, ललितपुर ।
• इन्दु निङ्लेकु सम्बाहाङ्फे । (मिति अभिलेखित नभएको) । पटकपटक भएको कुराकानी तथा क्षेत्रीय मौखिक अन्तर्वार्ता । कुम्मायक गाउँपालिका–३, हाङठवा, पान्थर ।
• चन्द्रहाङ लिम्बू सम्बाहाङ्फे । (२०८२, मङ्सिर २७) । क्षेत्रीय मौखिक अन्तर्वार्ता । कुम्मायक गाउँपालिका–३, हाङठवा, पान्थर ।
• डी. बी. आङबुङ, मानवशास्त्री तथा मुन्धुम अध्येता । (२०८२, मङ्सिर ३) । क्षेत्रीय मौखिक अन्तर्वार्ता । मुन्धुम अध्ययन केन्द्र, ललितपुर ।
• दीपकचन्द्र निङ्लेकु । (२०८२, पुस ८) । क्षेत्रीय मौखिक अन्तर्वार्ता । धरान, सुनसरी ।
• प्रमिला सोङ्मी । (२०८२, मङ्सिर २५) । क्षेत्रीय मौखिक अन्तर्वार्ता । याङनाम–५, चिलिङदेन, पान्थर ।
• फूलमाया लोवा, पालाम विज्ञ । (२०८२, मङ्सिर २१) । क्षेत्रीय मौखिक अन्तर्वार्ता । याङनाम, पान्थर ।
• भगिहाङ फेजोङ, प्राज्ञ–सचिव, किरात प्रज्ञा प्रतिष्ठान । (२०८२, मङ्सिर २०) । क्षेत्रीय मौखिक अन्तर्वार्ता । फेदेन नगरपालिका–७, रानीटार, पान्थर ।
• महेन्द्रप्रसाद निङ्लेकु । (२०८२, पुस ४) । क्षेत्रीय मौखिक अन्तर्वार्ता । फेदाप गाउँपालिका–१, साविक सिम्ले–२, टारगाउँ, तेह्रथुम ।
• यासेली योङहाङ, मुन्धुम अध्येता तथा पालाम विज्ञ, उमेर ५३ वर्ष । (२०८२, पुस १९) । क्षेत्रीय मौखिक अन्तर्वार्ता । पूर्वेली भान्साघर एण्ड होमस्टे, कोटेश्वर, काठमाडौं ।
• रमेश तुम्बापो, मुन्धुम अध्येता । (२०८२, मङ्सिर २३) । क्षेत्रीय मौखिक अन्तर्वार्ता । फेदेन नगरपालिका–५, पान्थर ।
• सागर केरुङ । (२०८२, मङ्सिर १) । क्षेत्रीय मौखिक अन्तर्वार्ता । याङनाम–५, पान्थर, लिम्बुवान ।
• सुकमाया लावती सम्बाहाङ्फे र डाँडाघरी बोजु । (पटकपटक)। क्षेत्रीय मौखिक अन्तर्वार्ता । कुम्मायक गाउँपालिका–३, हाङठवा, पान्थर ।

प्रकाशित मिति: ४ भदौ २०८३, बिहिबार