याक्थुङ राष्ट्र गान निर्माण : एक अवधारणात्मक अध्ययन

सारांश (Abstract)

राष्ट्र गान कुनै समुदाय वा सभ्यताको साझा ऐतिहासिक चेतना, सांस्कृतिक स्मृति, सामूहिक आत्मपहिचान तथा भविष्यदृष्टिको सांगीतिक अभिव्यक्ति हो । प्रस्तुत छलफलपत्रले याक्थुङ लिम्बु राष्ट्र गान निर्माणको आवश्यकता, वैचारिक आधार तथा सम्भावनालाई सांस्कृतिक अध्ययन, राष्ट्रवाद अध्ययन, नृसंगीतशास्त्र, सांस्कृतिक स्मृति अध्ययन र आदिवासी अध्ययनका समकालीन सैद्धान्तिक दृष्टिकोणबाट अवधारणात्मक रूपमा विश्लेषण गर्दछ । यसले याक्थुङ भाषा, सिरिजङ्गा लिपि, मुन्धुमीय ज्ञान प्रणाली, मौखिक साहित्य, सांगीतिक परम्परा तथा ऐतिहासिक स्मृतिलाई साझा सांस्कृतिक प्रतीकका रूपमा संस्थागत गर्ने वैचारिक रूपरेखा प्रस्तुत गर्दछ । अध्ययनले याक्थुङ राष्ट्र गानलाई केवल सांगीतिक रचना नभई सभ्यतागत स्मृति, सांस्कृतिक अधिकार, भाषिक संरक्षण तथा सामूहिक पहिचानको संस्थागत अभिव्यक्तिका रूपमा प्रतिपादन गर्दै यसको निर्माणका लागि आवश्यक दार्शनिक, भाषिक, साहित्यिक, संगीतात्मक र संस्थागत आधारहरूको प्रारम्भिक अवधारणात्मक ढाँचा प्रस्ताव गर्दछ ।

मुख्य शब्दहरू (Keywords):

याक्थुङ राष्ट्र गान, याक्थुङ सभ्यता, परम्परागत ज्ञान प्रणाली, मुन्धुमीय दर्शन, याक्थुङ ब्रह्माण्डविज्ञान, सांस्कृतिक स्मृति, सभ्यतागत प्रतिनिधित्व, अवधारणात्मक अध्ययन ।

१. विषयको उठान (Introduction)

समकालीन विश्वमा राष्ट्र–राज्यको अवधारणा राजनीतिक सार्वभौमिकताभन्दा पर गई भाषा, लिपि, संस्कृति, ऐतिहासिक स्मृति, सामूहिक पहिचान तथा सभ्यतागत चेतनाको सांस्कृतिक पुनर्संरचनासँग आबद्ध हुँदै गएको छ । यस सन्दर्भमा याक्थुङ समुदायले आफ्ना ज्ञान–परम्परा, सांस्कृतिक अधिकार तथा ऐतिहासिक निरन्तरताको संस्थागत अभिव्यक्तिका लागि विविध सांस्कृतिक प्रतीकहरूको निर्माणलाई प्राथमिकता दिएका छन् । राष्ट्र गान त्यस्तो प्रतीक हो, जसले कुनै सभ्यताको सामूहिक स्मृति, मूल्य प्रणाली, आत्मबोध र भविष्यदृष्टिलाई सांगीतिक रूपमा प्रतिनिधित्व गर्दछ ।

याक्थुङ लिम्बु सभ्यता आफ्नै भाषा, सिरिजङ्गा लिपि, मुन्धुमीय ज्ञान प्रणाली, परम्परागत साहित्य, सांगीतिक परम्परा, ऐतिहासिक भू–स्मृति तथा सांस्कृतिक संस्थाहरूमा आधारित विशिष्ट सभ्यतागत अस्तित्व हो । यद्यपि यी आधारहरू राष्ट्र गान निर्माणका लागि पर्याप्त भए पनि तिनलाई साझा सांस्कृतिक प्रतीकका रूपमा संस्थागत गर्ने वैचारिक तथा प्राज्ञिक प्रयास अझै प्रारम्भिक चरणमै रहेको छ । यस परिप्रेक्ष्यमा याक्थुङ राष्ट्र गान निर्माणलाई केवल सांगीतिक सिर्जना नभई सभ्यतागत स्मृति, सांस्कृतिक अधिकार, भाषिक संरक्षण तथा अन्तरपुस्तागत निरन्तरताको संस्थागत अभिव्यक्तिका रूपमा ग्रहण गर्नु आवश्यक छ । प्रस्तुत छलफलपत्रले यही आवश्यकतालाई केन्द्रमा राखी याक्थुङ राष्ट्र गान निर्माणका दार्शनिक, भाषिक, साहित्यिक, संगीतात्मक तथा संस्थागत आधारहरूको अवधारणात्मक विश्लेषण प्रस्तुत गर्दछ ।

१.१ याक्थुङ राष्ट्र गान निर्माणसम्बन्धी अध्ययनको उद्देश्य (Objectives of the Study on the Development of the Yakthung National Anthem)

यस अध्ययनको मुख्य उद्देश्य याक्थुङ राष्ट्र गान निर्माणका लागि आवश्यक सांस्कृतिक, मुन्धुमीय, ऐतिहासिक, भाषिक तथा सभ्यतागत आधारहरूको अवधारणात्मक विश्लेषण गर्नु हो । साथै, राष्ट्र गान निर्माणका लागि आवश्यक दार्शनिक, साहित्यिक, संगीतात्मक तथा संस्थागत आधारहरूको सैद्धान्तिक रूपरेखा प्रस्तुत गर्दै याक्थुङ समुदायको सामूहिक स्मृति, सांस्कृतिक पहिचान र सभ्यतागत मूल्यलाई समेट्ने निर्माण प्रक्रियाका आधारभूत सिद्धान्त तथा दिशानिर्देश प्रस्ताव गर्नु यस अध्ययनको उद्देश्य हो ।

१.२ याक्थुङ राष्ट्र गान निर्माणसम्बन्धी अध्ययनको क्षेत्र र सीमाहरू (Scope and Limitations of the Study on Yakthung National Anthem Development)

प्रस्तुत अध्ययन याक्थुङ राष्ट्र गान निर्माणका सांस्कृतिक, मुन्धुमीय, ऐतिहासिक, भाषिक तथा सभ्यतागत आधारहरूको अवधारणात्मक विश्लेषणमा केन्द्रित छ । यसले राष्ट्र गानको वैचारिक रूपरेखा तथा निर्माणका आधारभूत सिद्धान्तहरूको अध्ययन गर्दछ । तथापि, राष्ट्र गानको अन्तिम शब्दरचना, आधिकारिक पाठ, सङ्गीत संरचना, स्वर–लय, धुन, वाद्य संयोजन, रचना छनोट, अनुमोदन तथा कार्यान्वयनसम्बन्धी विषयहरू यस अध्ययनको दायराभित्र पर्दैनन् ।

१.३ याक्थुङ राष्ट्र गान निर्माणसम्बन्धी अध्ययनको आवश्यकता (Need for the Study on the Development of the Yakthung National Anthem)

याक्थुङ समुदायको परम्परागत, ऐतिहासिक, मुन्धुमीय, भाषिक तथा सांस्कृतिक सम्पदालाई साझा सांस्कृतिक प्रतीकका रूपमा संस्थागत अभिव्यक्त गर्न राष्ट्र गान निर्माणको वैचारिक आधार आवश्यक छ । यस विषयमा समग्र अवधारणात्मक अध्ययनको अभावले प्राज्ञिक रिक्तता सिर्जना गरेको छ । प्रस्तुत अध्ययनले उक्त रिक्ततालाई सम्बोधन गर्दै राष्ट्र गान निर्माणका लागि आवश्यक सैद्धान्तिक आधार, वैचारिक दिशा तथा भावी अनुसन्धान, सार्वजनिक विमर्श र संस्थागत पहलका लागि प्रारम्भिक अवधारणात्मक रूपरेखा प्रदान गर्ने उद्देश्य राख्दछ ।

२. छलफलपत्रको उद्देश्य (Objective of the Discussion Paper)

यो छलफलपत्र याक्थुङ राष्ट्र गान निर्माणका दार्शनिक, सांस्कृतिक, भाषिक, साहित्यिक, संगीतात्मक तथा संस्थागत आयामहरूमा साझा वैचारिक आधार निर्माण गरी प्राज्ञिक बहस, आलोचनात्मक विमर्श र सहभागितामूलक परामर्शलाई प्रवर्द्धन गर्ने उद्देश्यले तयार गरिएको हो । यसले कुनै अन्तिम नीति, कार्यविधि वा आधिकारिक निर्णय प्रस्तुत गर्दैन; बरु भविष्यमा निर्माण गरिने ‘याक्थुङ राष्ट्र गान निर्माण कार्यविधि’लाई वैज्ञानिक, समावेशी, सांस्कृतिक रूपमा प्रामाणिक तथा संस्थागत रूपमा सुदृढ बनाउन प्रारम्भिक अवधारणात्मक आधार प्रदान गर्ने प्रयोजन राख्दछ ।

३. साहित्य समीक्षा तथा अनुसन्धानगत अन्तर (Literature Review and Research Gap)

राष्ट्र गान, सांस्कृतिक प्रतीक तथा सामूहिक पहिचानसम्बन्धी अध्ययनहरू राष्ट्रवाद अध्ययन, सांस्कृतिक अध्ययन, नृसंगीतशास्त्र, सांस्कृतिक स्मृति अध्ययन तथा आदिवासी अध्ययनमा व्यापक रूपमा विकसित भएका छन् । Anderson (1983), Smith (1991), Assmann (2011), Merriam (1964), Turino (2008) तथा UNESCO (2003) ले राष्ट्र, सांस्कृतिक स्मृति, संगीत र अमूर्त सांस्कृतिक सम्पदाबीचको अन्तरसम्बन्धलाई स्थापित गरेका छन् । तथापि विद्यमान साहित्य मुख्यतः राष्ट्र–राज्यका राष्ट्रिय प्रतीकहरूमा केन्द्रित रहेकाले आदिवासी सभ्यतागत समुदायका सांस्कृतिक राष्ट्र–प्रतीकहरूको निर्माणसम्बन्धी समग्र अवधारणात्मक रूपरेखा अझै सीमित छ । विशेषतः याक्थुङ लिम्बु राष्ट्र गान निर्माणका मुन्धुमीय, भाषिक, साहित्यिक, संगीतशास्त्रीय तथा संस्थागत आधारहरूको एकीकृत अध्ययनको अभाव विद्यमान छ । प्रस्तुत छलफलपत्रले यही अनुसन्धानगत रिक्ततालाई सम्बोधन गर्ने प्रारम्भिक वैचारिक रूपरेखा प्रस्तुत गर्दछ ।

४. याक्थुङ राष्ट्र गानको अवधारणा (Concept of Yakthung National Anthem)

याक्थुङ राष्ट्र गान कुनै राज्य–केन्द्रित राजनीतिक राष्ट्रगानको विकल्प होइन; यो याक्थुङ सभ्यताको ऐतिहासिक निरन्तरता, मुन्धुमीय ज्ञान प्रणाली, सामूहिक स्मृति, सांस्कृतिक आत्मपहिचान तथा सभ्यतागत अस्तित्वको सांगीतिक अभिव्यक्ति हो । यसले भाषा, मुन्धुम, साहित्य, संगीत, प्रकृतिसँगको सम्बन्ध तथा पुर्खाहरूको सांस्कृतिक उत्तराधिकारलाई साझा प्रतीकात्मक स्वरूपमा रूपान्तरण गर्दछ । यस अर्थमा राष्ट्र गान केवल गीत नभई सभ्यतागत स्मृति, सांस्कृतिक अधिकार, सामूहिक आत्मबोध र अन्तरपुस्तागत निरन्तरताको संस्थागत दस्तावेज हो । यसको वैचारिक केन्द्र क्षणिक राजनीतिक आग्रहमा होइन, याक्थुङ सभ्यताको दीर्घकालीन ऐतिहासिक अनुभव, सांस्कृतिक मूल्य, मातृभाषा, मुन्धुमीय दर्शन तथा साझा भविष्यदृष्टिमा अवस्थित रहन्छ । अतः याक्थुङ राष्ट्र गानको निर्माण साधारण सांगीतिक सिर्जना नभई सभ्यतागत प्रतिनिधित्व, सांस्कृतिक पुनर्स्थापना तथा सामूहिक अस्तित्वको दीर्घकालीन बौद्धिक परियोजना हो ।

४.१ याक्थुङ राष्ट्र गानका मूल विशेषताहरू (Core Characteristics of the Yakthung National Anthem)

याक्थुङ राष्ट्र गानमा निम्न आधारभूत विशेषताहरू प्रतिबिम्बित हुनुपर्छः

• याक्थुङ सभ्यताको ऐतिहासिक, सांस्कृतिक तथा सभ्यतागत पहिचानको प्रतिनिधित्व गर्ने ।
• मुन्धुमीय दर्शन, सांस्कृतिक मूल्य तथा मातृभाषाको मौलिकतालाई अभिव्यक्त गर्ने ।
• सम्पूर्ण याक्थुङ समुदायको साझा आत्मपहिचान, सामूहिक स्मृति तथा भावनात्मक एकतालाई सुदृढ गर्ने ।
• राजनीतिक, दलगत वा व्यक्तिकेन्द्रित प्रभावबाट मुक्त भई सार्वसमुदायिक चरित्र कायम गर्ने ।
• साहित्यिक तथा सांगीतिक दृष्टिले उच्च कलात्मक, भाषिक र सौन्दर्यात्मक गुणस्तर कायम गर्ने ।
• अन्तरपुस्तागत रूपमा हस्तान्तरणयोग्य, दीर्घकालसम्म सान्दर्भिक तथा विश्वव्यापी याक्थुङ समुदायलाई जोड्ने क्षमता राख्ने ।

५. याक्थुङ राष्ट्र गानको दायरा, सीमा तथा प्रयोग  (Scope, Boundaries and Intended Use of the Yakthung National Anthem)

याक्थुङ राष्ट्र गान याक्थुङ सभ्यताको ऐतिहासिक स्मृति, मुन्धुमीय ज्ञान प्रणाली, भाषिक पहिचान तथा सांस्कृतिक निरन्तरताको साझा सांगीतिक अभिव्यक्ति हो । यसको दायरा कुनै संस्था, भूगोल, धार्मिक समूह वा समयविशेषमा सीमित नभई विश्वभर रहेका सम्पूर्ण याक्थुङ समुदायको साझा सांस्कृतिक हितसँग सम्बन्धित छ । यो राज्यको राष्ट्रिय गान वा राजनीतिक सार्वभौमिकताको प्रतीक नभई याक्थुङ सभ्यताको सांस्कृतिक आत्मपहिचान र सभ्यतागत प्रतिनिधित्वको साझा प्रतीक हो । यसको प्रयोग सांस्कृतिक, प्राज्ञिक, शैक्षिक तथा सामुदायिक अवसरहरूमा यसको गरिमा र सांस्कृतिक संवेदनशीलतालाई सम्मान गर्दै गरिनुपर्छ । प्रस्तुत छलफलपत्रले प्रस्ताव गरेका सिद्धान्त तथा अवधारणाहरू अन्तिम वा अपरिवर्तनीय मापदण्ड होइनन्; सार्वजनिक विमर्श, प्राज्ञिक समीक्षा तथा सामुदायिक सहमतिका आधारमा तिनलाई परिमार्जन र परिष्कृत गर्न सकिने प्रारम्भिक वैचारिक आधारभूमिका रूपमा यसलाई ग्रहण गरिएको छ ।

६. याक्थुङ राष्ट्र गान निर्माणको सैद्धान्तिक आधार (Theoretical Foundation for Yakthung National Anthem Construction)

याक्थुङ राष्ट्र गान निर्माणको सैद्धान्तिक आधार राष्ट्रवाद, सांस्कृतिक स्मृति तथा नृसंगीतशास्त्रका स्थापित विमर्शसँगै याक्थुङ ज्ञान प्रणाली (Yakthung Knowledge System) र याक्थुङ विश्वास पद्धति (Yakthung Belief System) का समकालीन सिद्धान्तहरूमा आधारित छ । यस अध्ययनले याक्थुङ राष्ट्र गानलाई राजनीतिक राष्ट्र–प्रतीकका रूपमा नभई मुन्धुमीय ज्ञान प्रणाली, भाषिक पहिचान, सांस्कृतिक स्मृति तथा सभ्यतागत आत्मप्रतिनिधित्वको संस्थागत अभिव्यक्तिका रूपमा ग्रहण गर्दछ । यसको वैचारिक आधार Yakthung Epistemology, Yakthung Methodology, Decolonial Theory, Yakthung Sovereignty तथा Yakthung Cultural Rights मा निहित छ, जसले याक्थुङ ज्ञान, सांस्कृतिक आत्मनिर्णय, आत्मप्रतिनिधित्व र समुदाय–केन्द्रित सहभागितालाई सुदृढ गर्दछ । प्रस्तुत अध्ययनले यी सैद्धान्तिक दृष्टिकोणहरूको समन्वयमार्फत याक्थुङ राष्ट्र गान निर्माणका लागि एकीकृत अवधारणात्मक आधार प्रस्तुत गर्दछ ।

६. याक्थुङ राष्ट्र गान निर्माणका मार्गदर्शक सिद्धान्त (Guiding Principles)

याक्थुङ राष्ट्र गान निर्माण सभ्यतागत स्मृति, सांस्कृतिक पहिचान, मुन्धुमीय दर्शन तथा सामूहिक अस्तित्वको प्रतिनिधित्व गर्ने प्रक्रिया भएकाले निम्न मार्गदर्शक सिद्धान्तमा आधारित हुनुपर्छ ।

६.१ सभ्यतागत प्रतिनिधित्व (Civilizational Representation)

राष्ट्र गानले सम्पूर्ण याक्थुङ सभ्यता, इतिहास, संस्कृति र सामूहिक पहिचानको प्रतिनिधित्व गर्नुपर्छ ।

६.२ मुन्धुमीय प्रामाणिकता (Mundhumic Authenticity)

यसले मुन्धुममा निहित दर्शन, प्रकृति चेतना, पुर्खा स्मृति र जीवनमूल्यलाई सांस्कृतिक आधारका रूपमा आत्मसात् गर्नुपर्छ ।

६.३ भाषिक शुद्धता र मानकीकरण (Linguistic Integrity and Standardization)

राष्ट्र गान मानक याक्थुङ भाषा, शुद्ध अभिव्यक्ति र भाषिक मर्यादामा आधारित हुनुपर्छ ।

६.४ सांस्कृतिक समावेशिता (Cultural Inclusiveness)

यसले विश्वभरिका याक्थुङ समुदायको विविधता र साझा पहिचानलाई समेट्नुपर्छ ।

६.५ राजनीतिक तटस्थता (Political Neutrality)

राष्ट्र गान राजनीतिक प्रभावभन्दा माथि रही सभ्यतागत मूल्य र अस्तित्वको अभिव्यक्ति हुनुपर्छ ।

६.६ मौलिकता र सिर्जनात्मक उत्कृष्टता (Originality and Creative Excellence)

राष्ट्र गान मौलिक, सिर्जनात्मक र साहित्यिक–सांगीतिक रूपमा उत्कृष्ट हुनुपर्छ ।

६.७ पुस्तान्तरणयोग्यता (Intergenerational Relevance)

यसले वर्तमान र भावी पुस्तासम्म समान सांस्कृतिक अर्थ र प्रेरणा प्रदान गर्न सक्नुपर्छ ।

६.८ संस्थागत उत्तरदायित्व र पारदर्शिता (Institutional Accountability and Transparency)

निर्माण प्रक्रिया अनुसन्धानमा आधारित, सहभागितामूलक र पारदर्शी हुनुपर्छ ।

६.९ बौद्धिक सम्पदा र नैतिक उत्तरदायित्व (Intellectual Property and Ethical Responsibility)

सिर्जना, योगदानकर्ता र सांस्कृतिक अधिकारको उचित संरक्षण सुनिश्चित गरिनुपर्छ ।

६.१० दीर्घकालीन सांस्कृतिक दृष्टि (Long-term Cultural Vision)

राष्ट्र गानले दीर्घकालीन सभ्यतागत मूल्य र सांस्कृतिक निरन्तरतालाई प्राथमिकता दिनुपर्छ ।

७. किन याक्थुङ राष्ट्रगान ? : एक सभ्यतागत आवश्यकता (Why a Yakthung National Anthem?: A Civilizational Necessity)

राष्ट्रगान कुनै समुदायले औपचारिक समारोहमा गाउने गीत मात्र होइन; यो कुनै सभ्यताको सामूहिक आत्मबोध, ऐतिहासिक निरन्तरता, सांस्कृतिक स्मृति र साझा भविष्यप्रतिको संकल्पको सांगीतिक अभिव्यक्ति हो । कुनै समुदायले राष्ट्रगान निर्माण गर्नु भनेको आफ्नो सभ्यताको मूल्य, दर्शन, इतिहास र पहिचानलाई पुस्तौँसम्म जीवित राख्ने सांस्कृतिक प्रतीक निर्माण गर्नु हो । यस अर्थमा याक्थुङ राष्ट्रगान निर्माण केवल एउटा सांगीतिक सिर्जना नभई याक्थुङ सभ्यताको अस्तित्व, भाषिक पहिचान र सांस्कृतिक निरन्तरताको संस्थागत अभिव्यक्ति हो ।

सांस्कृतिक प्रतीकहरू कुनै पनि समुदायको सामूहिक स्मृतिका महत्वपूर्ण आधार हुन् । इतिहास लिखित दस्तावेजमार्फत सुरक्षित रहन सक्छ, तर सामूहिक गौरव, भावनात्मक सम्बन्ध र सभ्यताप्रतिको आत्मीयता सांस्कृतिक प्रतीकमार्फत पुस्तान्तरण हुन्छ । राष्ट्रगानले इतिहासलाई केवल स्मरण गराउँदैन; यसले समुदायलाई आफ्नो विगत, वर्तमान र भविष्यसँग भावनात्मक रूपमा जोड्ने कार्य गर्दछ ।

याक्थुङ सभ्यताको सन्दर्भमा लिम्बू लोकवाङमयका लिम्बू लोक लय र छन्दहरु विद्यमान छन् । यी अभिव्यक्तिहरूले याक्थुङ जीवनदर्शन र सांस्कृतिक चेतनालाई प्रतिनिधित्व गरे पनि सम्पूर्ण याक्थुङ समुदायलाई साझा रूपमा जोड्ने आधुनिक सभ्यतागत प्रतीकका रूपमा राष्ट्रगानको आफ्नै विशिष्ट भूमिका रहन्छ । यसले विविध सांस्कृतिक अभ्यासहरूलाई एउटै साझा सांगीतिक चेतनामा समेट्ने माध्यम प्रदान गर्दछ ।

भाषिक दृष्टिकोणबाट पनि राष्ट्रगानको महत्व विशेष रहन्छ । भाषा केवल सञ्चारको माध्यम होइन; यो समुदायको सोच्ने तरिका, ज्ञान प्रणाली, दर्शन, इतिहास र विश्वदृष्टिको आधार हो । आफ्नै भाषामा निर्माण गरिएको राष्ट्रगानले भाषालाई सांस्कृतिक प्रतिष्ठा प्रदान गर्नुका साथै भाषिक गौरव, संरक्षण र अन्तरपुस्तीय हस्तान्तरणलाई सुदृढ बनाउने भूमिका खेल्न सक्छ ।

याक्थुङ समुदायको दृष्टिले राष्ट्रगान सांस्कृतिक आत्मप्रतिनिधित्व (Cultural Self-representation) र आत्मनिर्णय (Self-determination) को अभ्याससँग पनि सम्बन्धित छ । आफ्ना भाषा, संस्कृति, कला र सभ्यतागत प्रतीकहरू निर्माण तथा संरक्षण गर्ने अधिकार प्रत्येक समुदायको मौलिक सांस्कृतिक अधिकार हो । त्यसैले याक्थुङ राष्ट्रगान निर्माण सांस्कृतिक अधिकारको व्यावहारिक अभिव्यक्तिका रूपमा बुझ्न सकिन्छ ।

विश्वभर फैलिएको याक्थुङ डायस्पोराका लागि पनि राष्ट्रगानले महत्वपूर्ण सांस्कृतिक भूमिका निर्वाह गर्न सक्छ । भौगोलिक दूरीले समुदायलाई अलग गर्न सक्ने भए पनि साझा सांस्कृतिक प्रतीकहरूले भावनात्मक एकता कायम राख्छन् । विशेषतः नयाँ पुस्ताका प्रवासी याक्थुङ युवाहरूका लागि राष्ट्रगान आफ्नो भाषा, इतिहास र पुर्खासँग सम्बन्ध स्थापित गर्ने प्रभावकारी माध्यम बन्न सक्छ ।

अन्ततः याक्थुङ राष्ट्रगान निर्माण वर्तमान पुस्ताको सिर्जनात्मक प्रयास मात्र होइन; यो भावी पुस्ताप्रतिको सांस्कृतिक उत्तरदायित्व पनि हो । कुनै सभ्यता केवल इतिहासका कारण जीवित रहँदैन; त्यसका मूल्य, ज्ञान, भाषा र प्रतीकहरू नयाँ पुस्तामा हस्तान्तरण हुन सके मात्र यसको निरन्तरता सुनिश्चित हुन्छ । यस अर्थमा याक्थुङ राष्ट्रगान निर्माण याक्थुङ सभ्यताको आत्मपहिचान, भाषिक पुनर्जागरण, मुन्धुमीय स्मृतिको संरक्षण, सांस्कृतिक एकता र सभ्यतागत निरन्तरताको दीर्घकालीन परियोजना हो ।

७.१ याक्थुङ राष्ट्रगानको सभ्यतागत तथा सांस्कृतिक कार्य (The Civilizational and Cultural Functions of the Yakthung National Anthem)

राष्ट्रगान कुनै समुदायको औपचारिक सांगीतिक प्रस्तुति मात्र होइन; यो सामूहिक पहिचान, ऐतिहासिक स्मृति, सांस्कृतिक निरन्तरता र साझा भविष्यको संकल्पलाई अभिव्यक्त गर्ने सभ्यतागत प्रतीक हो । यसले समुदायको आत्मपहिचान निर्माण, सांस्कृतिक एकता सुदृढीकरण र पुस्तान्तरणीय स्मृतिको संरक्षणमा महत्वपूर्ण भूमिका खेल्छ । यस दृष्टिले याक्थुङ राष्ट्रगान केवल एउटा गीत नभई याक्थुङ भाषा, मुन्धुमीय दर्शन, सांस्कृतिक मूल्य र सभ्यतागत चेतनाको साझा सांगीतिक अभिव्यक्तिका रूपमा कार्य गर्नेछ ।

७.२ सामूहिक पहिचान (Collective Identity) निर्माण

राष्ट्रगानले समुदायका सदस्यहरूलाई साझा इतिहास, भाषा, संस्कृति र सभ्यतागत मूल्यसँग भावनात्मक रूपमा जोड्ने कार्य गर्दछ । भौगोलिक रूपमा विभिन्न स्थानमा फैलिएको याक्थुङ समुदायका लागि साझा राष्ट्रगानले सांस्कृतिक एकता र सभ्यतागत सम्बन्धलाई सुदृढ गर्ने माध्यमको भूमिका निर्वाह गर्न सक्छ । यसले व्यक्तिगत अनुभूतिलाई सामूहिक चेतनामा रूपान्तरण गर्दै “हामी को हौँ ?” भन्ने पहिचानगत प्रश्नको सांस्कृतिक उत्तर प्रदान गर्दछ ।

७.३ सामूहिक भावनात्मक चेतना (Collective Emotion) को निर्माण

सङ्गीतले समुदायलाई भावनात्मक रूपमा एकताबद्ध गर्ने विशिष्ट क्षमता राख्दछ । राष्ट्रगानको सामूहिक गायनले गौरव, आत्मीयता, सम्मान, जिम्मेवारी र सांस्कृतिक अपनत्वको साझा अनुभूति निर्माण गर्दछ । यस्तो भावनात्मक संलग्नताले समुदायभित्र पारस्परिक सम्बन्ध सुदृढ गर्नुका साथै आफ्नो सभ्यता, इतिहास र सांस्कृतिक मूल्यप्रतिको उत्तरदायित्वलाई गहिरो बनाउँछ । यस अर्थमा राष्ट्रगान सामूहिक भावनात्मक चेतना निर्माण गर्ने महत्वपूर्ण सांस्कृतिक माध्यम हो ।

७.४ सांस्कृतिक एकता (Cultural Unity) को सुदृढीकरण

याक्थुङ राष्ट्रगानको उद्देश्य राजनीतिक राष्ट्रवादको निर्माण गर्नु नभई भाषा, मुन्धुम, इतिहास, सांस्कृतिक मूल्य र सभ्यतागत स्मृतिमा आधारित सांस्कृतिक एकतालाई सुदृढ गर्नु हो । भिन्न–भिन्न भूगोल, सामाजिक परिवेश र जीवनशैलीमा रहेका याक्थुङ समुदायलाई साझा सांस्कृतिक चेतनामा आबद्ध गर्ने माध्यमका रूपमा राष्ट्रगानले महत्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गर्न सक्छ । यसले विविधताभित्र रहेको साझा सभ्यतागत सम्बन्धलाई अभिव्यक्त गर्दै समुदायको सांस्कृतिक एकतालाई संस्थागत बनाउन सहयोग पुर्‍याउँछ ।

७.५ सांस्कृतिक अनुष्ठान (Cultural Ritual) को विकास

राष्ट्रगान समयक्रमसँगै सांस्कृतिक, शैक्षिक र सामुदायिक समारोहहरूको महत्वपूर्ण अङ्गका रूपमा विकसित हुन्छ । याक्थुङ समुदायका राष्ट्रिय सम्मेलन, सांस्कृतिक महोत्सव, भाषा दिवस, स्मृति समारोह तथा अन्य सामूहिक अवसरहरूमा यसको प्रयोगले साझा सांस्कृतिक अभ्यास र सामुदायिक सम्बन्धलाई सुदृढ बनाउँछ । यस प्रक्रियामार्फत राष्ट्रगान केवल प्रस्तुत गरिने सांगीतिक रचना नभई याक्थुङ सभ्यताको जीवित सांस्कृतिक अनुष्ठान र सामूहिक स्मृतिको माध्यमका रूपमा स्थापित हुनेछ ।

७.६ सभ्यतागत स्मृति (Civilizational Memory) को संरक्षण

सभ्यता केवल लिखित इतिहासबाट मात्र जीवित रहँदैन; यसका मूल्य, अनुभव र सामूहिक स्मृतिहरू सांस्कृतिक प्रतीकहरूमार्फत पुस्तान्तरण हुन्छन् । याक्थुङ राष्ट्रगानले ऐतिहासिक अनुभव, मुन्धुमीय दर्शन, भाषिक गौरव र सांस्कृतिक मूल्यलाई सांगीतिक माध्यमबाट नयाँ पुस्तासम्म पुर्‍याउने कार्य गर्दछ । यसले विगतको स्मृतिलाई वर्तमान चेतनासँग जोड्दै सभ्यतागत निरन्तरता कायम राख्न सहयोग पुर्‍याउँछ । यस अर्थमा राष्ट्रगान याक्थुङ सामूहिक स्मृतिको जीवित सांस्कृतिक वाहकका रूपमा स्थापित हुन्छ ।

७.७ सांस्कृतिक अभिलेख (Cultural Archive) का रूपमा राष्ट्रगान

राष्ट्रगान कुनै समयविशेषको भावनात्मक अभिव्यक्ति मात्र होइन; यसले समुदायको मूल्य, विश्वदृष्टि, सांस्कृतिक आदर्श र ऐतिहासिक चेतनालाई संक्षिप्त रूपमा अभिलेखित गर्दछ । लिखित दस्तावेजसँगै यो श्रव्य सांस्कृतिक अभिलेख (Auditory Cultural Archive) का रूपमा पनि महत्वपूर्ण रहन्छ । याक्थुङ राष्ट्रगानले भाषा, मुन्धुमीय दर्शन, सांस्कृतिक आकाङ्क्षा र सभ्यतागत चेतनालाई भावी पुस्तासम्म पुर्‍याउने माध्यमका रूपमा कार्य गर्नेछ । यसले अतीत, वर्तमान र भविष्यबीच सांस्कृतिक सम्बन्ध कायम राख्दछ ।

७.८ अन्तरपुस्तीय हस्तान्तरण (Intergenerational Transmission)

राष्ट्रगानले वर्तमान र भावी पुस्ताबीच सांस्कृतिक सेतुको भूमिका निर्वाह गर्दछ । विशेषतः बालबालिका र युवापुस्ताले यसको माध्यमबाट आफ्नो भाषा, इतिहास, मुन्धुमीय दर्शन र सांस्कृतिक मूल्यसँग भावनात्मक तथा बौद्धिक सम्बन्ध स्थापित गर्छन् । यसले सांस्कृतिक ज्ञान, स्मृति र पहिचानलाई एक पुस्ताबाट अर्को पुस्तामा हस्तान्तरण गर्दै याक्थुङ सभ्यताको निरन्तरता र जीवन्ततालाई सुदृढ बनाउँछ ।

८. याक्थुङ राष्ट्र गानको मूल्य, उद्देश्य तथा अपेक्षित प्रभाव (Values, Purpose and Expected Impact of the Yakthung National Anthem)

याक्थुङ राष्ट्र गान केवल सांगीतिक वा साहित्यिक सिर्जना मात्र होइन; यो याक्थुङ सभ्यताको साझा सांस्कृतिक दृष्टि, ऐतिहासिक स्मृति र सामूहिक आत्मपहिचानको प्रतिनिधि दस्तावेज हो । यसको मूल उद्देश्य विगतका सांस्कृतिक अनुभव र मूल्यहरूलाई सम्मान गर्दै वर्तमान पुस्तामा सभ्यतागत चेतना विकास गर्नु तथा भावी पुस्ताका लागि सांस्कृतिक उत्तराधिकार सुरक्षित रूपमा हस्तान्तरण गर्नु हो । यस अर्थमा यसको मूल्य शब्द र धुनमा मात्र सीमित नभई सामूहिक आत्मविश्वास, सांस्कृतिक गौरव र सभ्यतागत निरन्तरतासँग सम्बन्धित रहन्छ ।

याक्थुङ राष्ट्र गानले समुदायका सदस्यहरूमा आफ्नो भाषा, मुन्धुम, इतिहास, संस्कृति र सभ्यताप्रति अपनत्व तथा गौरवको भावना अभिवृद्धि गर्ने अपेक्षा राख्दछ । भौगोलिक रूपमा विभिन्न स्थानमा फैलिएका याक्थुङ समुदायलाई साझा सांस्कृतिक चेतनामा जोड्दै यसले अन्तरपुस्तीय सम्बन्ध र सामुदायिक एकतालाई सुदृढ गर्ने माध्यमका रूपमा कार्य गर्न सक्छ । विशेषतः डायस्पोरामा रहेका याक्थुङ समुदायका लागि राष्ट्र गान साझा पहिचान र सांस्कृतिक सम्बन्धको भावनात्मक सेतु बन्न सक्छ ।

यसको अर्को महत्वपूर्ण उद्देश्य याक्थुङ सभ्यताको अमूर्त सांस्कृतिक सम्पदाको संरक्षण र प्रवर्द्धन गर्नु हो । भाषा, मुन्धुमीय दर्शन, सांगीतिक परम्परा, साहित्यिक चेतना र सांस्कृतिक मूल्यहरूलाई एउटै सांगीतिक संरचनामा अभिव्यक्त गर्दै राष्ट्र गानले भावी पुस्ताका लागि सांस्कृतिक स्रोतका रूपमा भूमिका निर्वाह गर्न सक्छ । यसले भाषिक संरक्षण, सांस्कृतिक पुनर्जागरण र सभ्यतागत निरन्तरतामा सकारात्मक योगदान पुर्‍याउने सम्भावना राख्दछ ।

राष्ट्र गानले याक्थुङ समुदायभित्र मात्र नभई बाह्य समुदाय र अन्तर्राष्ट्रिय परिवेशमा समेत याक्थुङ सभ्यताको परिचय प्रस्तुत गर्ने माध्यमका रूपमा कार्य गर्न सक्छ । यसले सांस्कृतिक विविधताको सम्मान, अन्तरसमुदाय संवाद र याक्थुङ ज्ञान प्रणालीप्रतिको सकारात्मक दृष्टिकोण विकास गर्न सहयोग पुर्‍याउन सक्छ ।

यद्यपि राष्ट्र गान आफैँले सबै सामाजिक वा सांस्कृतिक चुनौतीहरूको समाधान गर्न सक्दैन; तर यसले साझा सांस्कृतिक दृष्टि, भावनात्मक एकता र सभ्यतागत आत्मविश्वास निर्माण गर्ने महत्वपूर्ण आधार प्रदान गर्न सक्छ । त्यसैले याक्थुङ राष्ट्र गानको वास्तविक प्रभाव यसको कलात्मक पक्षमा मात्र नभई सम्पूर्ण याक्थुङ समुदायले यसलाई आफ्नो साझा सभ्यतागत प्रतीकका रूपमा आत्मसात् गर्ने क्षमतामा निर्भर रहनेछ ।

९. अवधारणात्मक रूपरेखा (Conceptual Framework)

याक्थुङ राष्ट्र गान निर्माणको अवधारणा केवल एउटा सांगीतिक रचना सिर्जना गर्ने प्रक्रिया मात्र होइन; यो याक्थुङ सभ्यताको ऐतिहासिक चेतना, मुन्धुमीय ज्ञान प्रणाली, भाषिक अस्तित्व, साहित्यिक अभिव्यक्ति, सांगीतिक परम्परा, सांस्कृतिक स्मृति र संस्थागत अभ्यासहरूको समष्टिगत परिणाम हो । यस अध्ययनले राष्ट्र गानलाई केवल कलात्मक उत्पादनका रूपमा नभई सांस्कृतिक प्रतीक (Cultural Symbol), सामूहिक स्मृतिको वाहक (Carrier of Collective Memory) तथा सभ्यतागत आत्मपहिचानको ध्वन्यात्मक अभिव्यक्ति (Auditory Expression of Civilizational Identity) का रूपमा विश्लेषण गर्दछ ।

यस अवधारणात्मक रूपरेखाले याक्थुङ राष्ट्र गान निर्माणसँग सम्बन्धित प्रमुख आयामहरूबीचको अन्तर्सम्बन्धलाई स्पष्ट गर्दछ । राष्ट्र गानलाई विगतको सांस्कृतिक स्मृति, वर्तमानको सामूहिक पहिचान र भविष्यको सभ्यतागत निरन्तरताबीचको सेतुका रूपमा बुझिन्छ । याक्थुङ राष्ट्र गान निर्माण प्रक्रिया कला, संस्कृति र ज्ञान प्रणालीको संयोजनमार्फत समुदायको आत्मप्रतिनिधित्व र सांस्कृतिक पुनर्जागरणसँग सम्बन्धित बहुआयामिक प्रक्रिया हो ।

९.१ याक्थुङ राष्ट्र गानको अवधारणात्मक आधार (Conceptual Foundations of the Yakthung National Anthem)

याक्थुङ राष्ट्र गान भन्नाले याक्थुङ सभ्यताको ऐतिहासिक स्मृति, मुन्धुमीय ज्ञान प्रणाली, भाषिक सम्पदा, सांस्कृतिक आत्मबोध र सभ्यतागत निरन्तरताको काव्यात्मक तथा सांगीतिक अभिव्यक्तिलाई जनाउँछ । यो केवल औपचारिक अवसरमा प्रस्तुत गरिने गीत वा संगीत संरचना मात्र नभई याक्थुङ समुदायको इतिहास, विश्वदृष्टि, सामाजिक मूल्य, सांस्कृतिक चेतना र भविष्यप्रतिको आकांक्षालाई ध्वनिमार्फत अभिव्यक्त गर्ने सांस्कृतिक दस्तावेज हो ।

सैद्धान्तिक दृष्टिले राष्ट्र गान कुनै समुदायको सांगीतिक सिर्जनाभन्दा व्यापक सांस्कृतिक प्रतीक हो । यसले सामूहिक स्मृति, ऐतिहासिक अनुभव र सभ्यतागत पहिचानलाई एकीकृत गर्दै विगत, वर्तमान र भविष्यबीच सांस्कृतिक सम्बन्ध स्थापित गर्दछ । याक्थुङ राष्ट्र गानले पुर्खाहरूबाट प्राप्त ज्ञान, मूल्य र सांस्कृतिक उत्तराधिकारलाई वर्तमान पुस्तासम्म हस्तान्तरण गर्दै भावी पुस्ताका लागि सभ्यतागत चेतनाको आधार निर्माण गर्ने भूमिका निर्वाह गर्दछ ।

याक्थुङ राष्ट्र गानको अवधारणात्मक आधार बहुआयामिक छ, जसमा मुन्धुमीय दर्शन, सिरिजङ्गा लिपि, याक्थुङ भाषा, परम्परागत साहित्य, सांस्कृतिक अभ्यास, ऐतिहासिक भू–स्मृति र सामूहिक पहिचान प्रमुख तत्वका रूपमा रहेका छन् । यी तत्वहरूले राष्ट्र गानलाई केवल कलात्मक सिर्जना नभई याक्थुङ सभ्यताको समग्र प्रतिनिधित्व गर्ने सांस्कृतिक संरचनाका रूपमा स्थापित गर्दछन् ।

यसको महत्व औपचारिक समारोहमा मात्र सीमित हुँदैन । सांस्कृतिक उत्सव, शैक्षिक कार्यक्रम, सामुदायिक सभा, संस्थागत गतिविधि तथा अन्तर्राष्ट्रिय सांस्कृतिक मञ्चहरूमा राष्ट्र गानले याक्थुङ सभ्यताको साझा प्रतिनिधि प्रतीकका रूपमा कार्य गर्न सक्छ । विशेषतः विश्वका विभिन्न भूभागमा रहेका याक्थुङ समुदायबीच साझा सांस्कृतिक सम्बन्ध, भावनात्मक एकता र सभ्यतागत आत्मबोध सुदृढ गर्ने माध्यमका रूपमा यसको भूमिका महत्वपूर्ण रहन्छ ।

यसरी याक्थुङ राष्ट्र गानलाई जीवित सांस्कृतिक अभिलेख, सामूहिक स्मृतिको ध्वन्यात्मक संरचना तथा सभ्यतागत आत्मपहिचानको प्रतीकका रूपमा बुझ्न सकिन्छ । यो याक्थुङ भाषा, मुन्धुमीय ज्ञान प्रणाली, सांस्कृतिक मूल्य र सभ्यतागत निरन्तरताको संरक्षण तथा प्रवर्द्धन गर्ने दीर्घकालीन सांस्कृतिक परियोजनाको महत्वपूर्ण आधार हो ।

९.२ याक्थुङ सभ्यता, मुन्धुम र सांस्कृतिक स्मृति (Yakthung Civilization, Mundhum, and Cultural Memory)

याक्थुङ सभ्यताको आधारभूत ज्ञान प्रणाली मुन्धुममा निहित छ । मुन्धुम केवल धार्मिक वा अनुष्ठानिक पाठ मात्र नभई याक्थुङ समुदायको उत्पत्ति सम्बन्धी आख्यान, प्रकृतिसँगको सम्बन्ध, सामाजिक मूल्य, नैतिक दर्शन, ऐतिहासिक चेतना, भू–स्मृति र जीवनदृष्टिलाई समेट्ने समग्र दार्शनिक ज्ञान प्रणाली हो । यसले याक्थुङ सभ्यताको विश्वदृष्टि र अस्तित्वबोधलाई अभिव्यक्त गर्दछ ।

याक्थुङ राष्ट्र गान निर्माणको सन्दर्भमा मुन्धुमीय ज्ञान प्रणालीलाई यसको दार्शनिक तथा सांस्कृतिक आधारका रूपमा ग्रहण गर्नु आवश्यक हुन्छ । याक्थुङ पहिचान केवल वर्तमान सामाजिक संरचनाबाट निर्मित नभई पुर्खा, भूमि, प्रकृति र सांस्कृतिक स्मृतिसँग जोडिएको दीर्घकालीन सभ्यतागत सम्बन्धबाट निर्माण भएको हो । त्यसैले राष्ट्र गानले याक्थुङ जीवनदर्शनका यी मूल आधारहरूलाई सम्मानपूर्वक अभिव्यक्त गर्न सक्नुपर्छ ।

सांस्कृतिक स्मृतिको दृष्टिकोणबाट कुनै पनि समुदायको अस्तित्व केवल भौतिक संरचना वा लिखित इतिहासमा मात्र आधारित हुँदैन; त्यसको निरन्तरता कथा, भाषा, प्रतीक, अनुष्ठान, मौखिक परम्परा र सामूहिक सम्झनाहरूबाट पनि सुनिश्चित हुन्छ । यस अर्थमा मुन्धुम याक्थुङ सभ्यताको जीवित स्मृति प्रणालीका रूपमा कार्य गर्दछ ।

याक्थुङ राष्ट्र गानले मुन्धुमीय चेतना, पुर्खाप्रतिको सम्मान, भूमिसँगको सम्बन्ध, प्रकृतिप्रतिको दृष्टिकोण र ऐतिहासिक यात्रालाई सांगीतिक माध्यमबाट अभिव्यक्त गर्दै सांस्कृतिक स्मृतिको संरक्षण र पुस्तान्तरणमा योगदान पुर्‍याउन सक्छ । यसरी राष्ट्र गान केवल वर्तमानको सांस्कृतिक अभिव्यक्ति नभई विगतको स्मृति र भविष्यको सभ्यतागत निरन्तरताबीचको सांस्कृतिक सेतुका रूपमा स्थापित हुन सक्छ ।

९.३ भाषा, साहित्य र संगीतको अन्तरसम्बन्ध (Interrelationship between Language, Literature, and Music)

भाषा, साहित्य र संगीत कुनै पनि समुदायको सांस्कृतिक पहिचान निर्माण गर्ने आधारभूत तत्वहरू हुन् । यी केवल अभिव्यक्तिका माध्यम मात्र नभई समुदायको विश्वदृष्टि, ज्ञान प्रणाली, ऐतिहासिक अनुभव, सोच्ने तरिका र भावनात्मक चेतनाका वाहक हुन् । यस दृष्टिले याक्थुङ राष्ट्र गान निर्माणमा भाषा, साहित्य र संगीतलाई परस्पर अन्तर्सम्बन्धित सांस्कृतिक प्रणालीका रूपमा बुझ्न आवश्यक हुन्छ ।

भाषा समुदायको अस्तित्व र सांस्कृतिक पहिचानको मूल आधार हो । याक्थुङ भाषा केवल सञ्चारको माध्यम नभई याक्थुङ सभ्यताको ज्ञान, स्मृति, मुन्धुमीय दर्शन र जीवनदृष्टि अभिव्यक्त गर्ने सांस्कृतिक संरचना हो । त्यसैले राष्ट्र गानको प्रमुख आधार याक्थुङ भाषा हुनुपर्छ, जसले भाषिक गौरव र सांस्कृतिक आत्मप्रतिनिधित्वलाई सुदृढ बनाउँछ ।

साहित्यले समुदायका सामूहिक भावना, ऐतिहासिक अनुभव, संघर्ष, आकांक्षा र मूल्यहरूलाई कलात्मक रूपमा अभिव्यक्त गर्दछ । राष्ट्र गानको शब्द संरचनामा प्रयोग हुने प्रतीक, विम्ब, मिथकीय सन्दर्भ, ऐतिहासिक स्मृति र भावनात्मक अभिव्यक्तिले याक्थुङ साहित्यिक परम्परा र सभ्यतागत चेतनालाई प्रतिनिधित्व गर्नुपर्छ ।

त्यसैगरी संगीत ध्वनिको संयोजन मात्र नभई भावनात्मक सञ्चार र सांस्कृतिक अनुभूतिको माध्यम हो । याक्थुङ मौलिक संगीत परम्परा, धुन, ताल, वाद्ययन्त्र र गायन शैलीको समावेशले राष्ट्र गानलाई सांस्कृतिक प्रामाणिकता र पहिचान प्रदान गर्न सक्छ ।

यसरी याक्थुङ राष्ट्र गान निर्माणमा भाषा, साहित्य र संगीतलाई पृथक तत्वका रूपमा नभई एकीकृत सांस्कृतिक संरचनाका रूपमा ग्रहण गर्नुपर्छ । यी तीनै पक्षको समन्वयबाट मात्र राष्ट्र गानले याक्थुङ सभ्यताको आत्मा, स्मृति र पहिचानलाई प्रभावकारी रूपमा अभिव्यक्त गर्न सक्छ ।

९.४ याक्थुङ राष्ट्र गान निर्माणको अवधारणात्मक मोडेल (Conceptual Model for the Development of the Yakthung National Anthem)

याक्थुङ राष्ट्र गान निर्माणको अवधारणात्मक मोडेलले यसलाई केवल व्यक्तिगत सिर्जनात्मक कार्य नभई बहुआयामिक सांस्कृतिक निर्माण प्रक्रियाका रूपमा प्रस्तुत गर्दछ । यस मोडेलअनुसार राष्ट्र गान निर्माणका आधारहरू दर्शन, संस्कृति, भाषा, साहित्य, संगीत र संस्थागत संरचनासँग अन्तर्सम्बन्धित हुन्छन् ।

दार्शनिक आधारले राष्ट्र गानको मूल दृष्टिकोण, मूल्य प्रणाली र सभ्यतागत चेतनालाई निर्धारण गर्दछ । सांस्कृतिक आधारले मुन्धुमीय ज्ञान, ऐतिहासिक अनुभव, भू–सम्बन्ध, प्रकृतिसँगको सम्बन्ध र सामूहिक स्मृतिलाई समेट्छ । भाषिक आधारले याक्थुङ पहिचान, मौलिक अभिव्यक्ति र ज्ञान प्रणालीको संरक्षण सुनिश्चित गर्दछ भने साहित्यिक आधारले भाव, प्रतीक, मिथक र कथ्य संरचनामार्फत सांस्कृतिक अर्थ प्रदान गर्दछ । संगीतात्मक आधारले यी सबै तत्वलाई भावनात्मक प्रभाव, सौन्दर्यबोध र सामूहिक अनुभूतिमा रूपान्तरण गर्दछ ।

यी आधारहरूलाई संस्थागत प्रक्रिया, विज्ञ सहभागिता, सर्जकहरूको सहकार्य, सामुदायिक परामर्श र सांस्कृतिक स्वामित्वको अभ्यासमार्फत व्यवस्थित गरिएमा राष्ट्र गानले व्यापक स्वीकार्यता र सांस्कृतिक वैधता प्राप्त गर्न सक्छ । यस प्रक्रियामा समुदायको सहभागिता केवल अनुमोदनको चरण नभई राष्ट्र गानको अर्थ, स्वरूप र प्रतिनिधित्व निर्धारण गर्ने महत्वपूर्ण आधार हो ।

यस अवधारणात्मक मोडेलले याक्थुङ राष्ट्र गानलाई केवल एउटा सांगीतिक उत्पादनका रूपमा नभई सभ्यतागत ज्ञान, सांस्कृतिक मूल्य र सामूहिक पहिचानको एकीकृत अभिव्यक्तिका रूपमा प्रस्तुत गर्दछ । यसले याक्थुङ समुदायको विगत, वर्तमान र भविष्यलाई जोड्ने दीर्घकालीन सांस्कृतिक निर्माण प्रक्रियाको सैद्धान्तिक आधार प्रदान गर्दछ ।

१०. याक्थुङ राष्ट्र गानका संरचनात्मक तत्त्वहरू (Structural Components of the Yakthung National Anthem)

याक्थुङ राष्ट्र गान कुनै सामान्य साहित्यिक रचना वा सांगीतिक प्रस्तुति मात्र होइन; यो याक्थुङ सभ्यताको ऐतिहासिक चेतना, सांस्कृतिक स्मृति, भाषिक पहिचान र सामूहिक आकांक्षाको प्रतिनिधि सांस्कृतिक दस्तावेज हो । त्यसैले यसको संरचना केवल कलात्मक पक्षमा आधारित नभई सभ्यतागत मूल्य, सांस्कृतिक प्रामाणिकता र सामुदायिक प्रतिनिधित्वका आधारमा निर्माण हुन आवश्यक हुन्छ ।

राष्ट्र गानमा प्रयोग हुने प्रत्येक शब्द, प्रतीक, विम्ब, मिथक, भाव र सांगीतिक तत्वले याक्थुङ समुदायको इतिहास, मुन्धुमीय दर्शन, भाषा, भूमि, सांस्कृतिक मूल्य र भविष्यप्रतिको दृष्टिलाई सन्तुलित रूपमा अभिव्यक्त गर्नुपर्छ । यसको प्रभावकारिता साहित्यिक सौन्दर्य वा सांगीतिक आकर्षणमा मात्र निर्भर हुँदैन; बरु यसले कति गहिरोसँग समुदायको सामूहिक चेतना, पहिचान र सभ्यतागत निरन्तरताको प्रतिनिधित्व गर्छ भन्ने कुराले यसको दीर्घकालीन महत्व निर्धारण गर्दछ ।

यस दृष्टिले याक्थुङ राष्ट्र गानका संरचनात्मक तत्त्वहरूलाई विषयवस्तु, भाषिक संरचना, साहित्यिक अभिव्यक्ति, सांगीतिक स्वरूप, सांस्कृतिक प्रतीक, मुन्धुमीय आधार र भविष्यदृष्टिसँग सम्बन्धित आयामका रूपमा विश्लेषण गर्न सकिन्छ ।

१०.१ सभ्यतागत स्मृति (Civilizational Memory)

याक्थुङ राष्ट्र गानले याक्थुङ सभ्यताको ऐतिहासिक निरन्तरता, पुर्खाहरूको योगदान, सामूहिक अनुभव, सांस्कृतिक उत्तराधिकार र सभ्यतागत गौरवलाई अभिव्यक्त गर्नुपर्छ । यसको उद्देश्य इतिहासलाई केवल पुनःस्मरण गर्नु नभई ऐतिहासिक अनुभवबाट निर्माण भएको सामूहिक चेतनालाई सांगीतिक रूपमा रूपान्तरण गर्नु हो । यसले विगतको स्मृति, वर्तमानको पहिचान र भविष्यको सांस्कृतिक यात्राबीच सम्बन्ध स्थापित गर्ने कार्य गर्दछ ।

१०.२ मुन्धुमीय दर्शन (Mundhumic Philosophy)

मुन्धुम याक्थुङ ज्ञानपरम्परा, विश्वदृष्टि र जीवनदर्शनको आधारभूत स्रोत हो । त्यसैले राष्ट्र गानका भाव, प्रतीक र मूल्यहरू मुन्धुमीय दर्शनसँग सुसंगत हुन आवश्यक हुन्छ । प्रकृति र मानवबीचको सम्बन्ध, सहअस्तित्व, पूर्वजप्रतिको सम्मान, सामूहिक उत्तरदायित्व र जीवनप्रतिको समन्वयात्मक दृष्टिकोण राष्ट्र गानको दार्शनिक केन्द्र बन्नुपर्छ ।

१०.३ भाषा र साहित्यिक सौन्दर्य (Language and Literary Excellence)

राष्ट्र गानको भाषा याक्थुङ पहिचान, साहित्यिक परम्परा र सांस्कृतिक अभिव्यक्तिको आधार हुनुपर्छ । यसको भाषिक संरचना सरल, प्रभावकारी र दीर्घकालीन रूपमा ग्रहणयोग्य हुन आवश्यक छ । शब्द चयन, प्रतीक, विम्ब, लय र भाव अभिव्यक्तिमार्फत याक्थुङ साहित्यको मौलिक सौन्दर्य तथा सभ्यतागत चेतना प्रस्तुत गर्न सकिनुपर्छ ।

१०.४ सांगीतिक मौलिकता (Musical Identity)

राष्ट्र गानको सांगीतिक संरचनाले याक्थुङ संगीत परम्परा, मौलिक ध्वनि, लय, ताल र सांस्कृतिक अनुभूतिलाई प्रतिनिधित्व गर्नुपर्छ । आधुनिक सांगीतिक प्रविधिको प्रयोग सम्भव भए पनि यसको आधारभूत पहिचान याक्थुङ सांगीतिक चेतनासँग जोडिएको हुन आवश्यक हुन्छ । संगीतले शब्दमा व्यक्त सांस्कृतिक अर्थलाई भावनात्मक अनुभूतिमा रूपान्तरण गर्ने माध्यमको भूमिका निर्वाह गर्दछ ।

१०.५ सांस्कृतिक मूल्य तथा नैतिक चेतना (Cultural Values and Ethical Vision)

याक्थुङ राष्ट्र गानले समुदायका आधारभूत सांस्कृतिक मूल्य र नैतिक चेतनालाई प्रेरणादायी रूपमा अभिव्यक्त गर्नुपर्छ । सम्मान, सहकार्य, प्रकृतिप्रतिको उत्तरदायित्व, सामाजिक सद्भाव, मानवता र सामूहिक हितजस्ता मूल्यहरू यसको भावनात्मक आधार बन्न सक्छन् । यसले समुदायको जीवनदर्शनलाई केवल वर्णन नगरी व्यवहारिक सांस्कृतिक मार्गदर्शनका रूपमा प्रस्तुत गर्नुपर्छ ।

१०.६ सामूहिक पहिचान (Collective Identity)

राष्ट्र गान कुनै व्यक्ति, संस्था वा क्षेत्र विशेषको प्रतिनिधित्व गर्ने सिर्जना नभई सम्पूर्ण याक्थुङ समुदायको साझा सांस्कृतिक आवाज हुनुपर्छ । यसले विभिन्न भूगोल, सामाजिक परिवेश र पुस्तामा रहेका याक्थुङहरूबीच समान अपनत्व, भावनात्मक सम्बन्ध र सभ्यतागत एकताको अनुभूति निर्माण गर्न सक्नुपर्छ ।

१०.७ भविष्यदृष्टि (Vision for the Future)

राष्ट्र गान केवल विगतको गौरव वा स्मृतिमा सीमित हुनुहुँदैन; यसले भविष्यप्रतिको सांस्कृतिक दृष्टि पनि अभिव्यक्त गर्नुपर्छ । भाषा संरक्षण, सांस्कृतिक पुनर्जागरण, ज्ञानको निरन्तरता, नयाँ पुस्ताको सहभागिता र सभ्यताको भविष्यप्रतिको आशावादी चेतना यसको महत्वपूर्ण पक्ष हुनुपर्छ । यसले याक्थुङ समुदायको आगामी सांस्कृतिक यात्रालाई प्रेरित गर्ने भूमिका खेल्न सक्छ ।

१०.८ सार्वभौमिक मानवीय मूल्य (Universal Human Values)

याक्थुङ राष्ट्र गान याक्थुङ सभ्यताको विशिष्ट अभिव्यक्ति भए पनि यसको सन्देश सार्वभौमिक मानवीय मूल्यसँग जोडिनुपर्छ । शान्ति, सहअस्तित्व, सम्मान, मानव गरिमा र सांस्कृतिक विविधताको संरक्षणजस्ता मूल्यहरूले यसलाई व्यापक मानवीय सन्दर्भ प्रदान गर्छन् । यसले आफ्नै पहिचानको सम्मान गर्दै अन्य समुदायप्रति सम्मान र सहकार्यको भावना पनि अभिव्यक्त गर्नुपर्छ ।

११. याक्थुङ राष्ट्र गानका निर्माण आधारहरू (Foundational Framework)

याक्थुङ राष्ट्र गान निर्माण कुनै एकल सिर्जनात्मक अभ्यास नभई याक्थुङ सभ्यताको बहुआयामिक सांस्कृतिक, दार्शनिक, भाषिक, साहित्यिक, संगीतात्मक र संस्थागत आयामहरूको समन्वित परिणाम हो । कुनै पनि समुदायको राष्ट्र गान केवल सांगीतिक रचना नभई त्यस समुदायको ऐतिहासिक अनुभव, सामूहिक स्मृति, सांस्कृतिक मूल्य र भविष्यदृष्टिको प्रतिनिधि प्रतीकका रूपमा विकसित हुन्छ ।

यस दृष्टिले याक्थुङ राष्ट्र गान निर्माणको आधार केवल संगीत र साहित्यिक सौन्दर्यमा सीमित हुन सक्दैन । यसको मूल आधार याक्थुङ सभ्यताको ज्ञान प्रणाली, मुन्धुमीय दर्शन, भाषिक पहिचान, सांस्कृतिक परम्परा, ऐतिहासिक चेतना र सामुदायिक आकांक्षासँग जोडिन आवश्यक हुन्छ । राष्ट्र गानले याक्थुङ समुदायको विगतको स्मृति, वर्तमानको आत्मपहिचान र भविष्यको सभ्यतागत यात्रालाई एकीकृत रूपमा अभिव्यक्त गर्न सक्ने हुनुपर्छ ।

त्यसैले यसको निर्माण प्रक्रियामा सांस्कृतिक प्रामाणिकता, सामुदायिक सहभागिता, विशेषज्ञ ज्ञान र संस्थागत समन्वयलाई आधारभूत पक्षका रूपमा ग्रहण गर्न आवश्यक हुन्छ ।

११.१ याक्थुङ राष्ट्र गानको दार्शनिक आधार (Philosophical Foundations of the Yakthung National Anthem)

याक्थुङ राष्ट्र गानको दार्शनिक आधार याक्थुङ सभ्यताको मुन्धुमीय ज्ञान प्रणाली, ऐतिहासिक चेतना, प्रकृतिसँगको सम्बन्ध, भाषिक निरन्तरता र सामूहिक अस्तित्वबोधमा आधारित हुन्छ । राष्ट्र गान केवल भावनात्मक उत्साह सिर्जना गर्ने माध्यम नभई समुदायको जीवनदर्शन, मूल्य प्रणाली र विश्वदृष्टिको सांगीतिक अभिव्यक्ति हो ।

याक्थुङ सभ्यताको मूल दर्शन मुन्धुममा आधारित भएकाले राष्ट्र गानमा मानव–प्रकृति सम्बन्ध, पूर्वजप्रतिको सम्मान, सहअस्तित्व, सामूहिक उत्तरदायित्व र सांस्कृतिक निरन्तरताका मूल्यहरू प्रतिबिम्बित हुन आवश्यक हुन्छ । यसलाई राज्य–केन्द्रित राष्ट्रवादको प्रतीकभन्दा फरक रूपमा सांस्कृतिक राष्ट्र (Cultural Nation) को आत्मअभिव्यक्तिका रूपमा बुझ्न सकिन्छ ।

यस अर्थमा याक्थुङ राष्ट्र गान विगतको स्मृति, वर्तमानको पहिचान र भविष्यको सांस्कृतिक यात्राबीचको सम्बन्ध स्थापित गर्ने माध्यम हो । यो याक्थुङ सभ्यताको “ध्वन्यात्मक दर्शन” (Sonic Philosophy of Civilization) का रूपमा बुझ्न सकिन्छ ।

११.२ याक्थुङ राष्ट्र गानको सांस्कृतिक तथा मुन्धुमीय आधार (Cultural and Mundhumic Foundations of the Yakthung National Anthem)

याक्थुङ राष्ट्र गानको सांस्कृतिक तथा मुन्धुमीय आधार याक्थुङ सभ्यताको मौलिक ज्ञान प्रणाली, ऐतिहासिक स्मृति, भूमि–सम्बन्ध, प्रकृतिप्रतिको दृष्टिकोण र सामाजिक मूल्यमा आधारित हुन्छ । मुन्धुम केवल धार्मिक आख्यान नभई सृष्टि, मानव अस्तित्व, पुर्खा, प्रकृति र सामाजिक सम्बन्धसम्बन्धी समग्र ज्ञान प्रणाली हो ।

राष्ट्र गानमा मुन्धुमीय दर्शनका मूल पक्षहरू—पूर्वजप्रतिको सम्मान, प्रकृतिसँगको सहअस्तित्व, सामूहिकता र सांस्कृतिक उत्तरदायित्व—प्रतिबिम्बित हुन आवश्यक हुन्छ । यसले याक्थुङ सभ्यताको अमूर्त सांस्कृतिक सम्पदा र सामूहिक स्मृतिलाई नयाँ पुस्तासम्म हस्तान्तरण गर्ने माध्यमका रूपमा कार्य गर्दछ । यस अर्थमा राष्ट्र गान केवल सांगीतिक सिर्जना नभई सांस्कृतिक उत्तराधिकारको ध्वन्यात्मक अभिलेख हो ।

११.३ याक्थुङ राष्ट्र गानको भाषिक आधार (Linguistic Foundations of the Yakthung National Anthem)

भाषा कुनै पनि सभ्यताको ज्ञान, इतिहास र विश्वदृष्टिको मूल वाहक हो । याक्थुङ राष्ट्र गानको भाषिक आधार याक्थुङ भाषाको मौलिकता, संरचना, सौन्दर्य र सांस्कृतिक अर्थ प्रणालीमा आधारित हुनुपर्छ ।

याक्थुङ भाषा केवल सञ्चारको माध्यम नभई सोच्ने तरिका, मुन्धुमीय ज्ञान, मौखिक साहित्य, सांस्कृतिक प्रतीक र ऐतिहासिक अनुभव बोकेको जीवित सम्पदा हो । त्यसैले राष्ट्र गानमा प्रयोग हुने भाषा सांस्कृतिक रूपमा प्रामाणिक, भावनात्मक रूपमा प्रभावकारी र समुदायको आत्मबोधसँग जोडिएको हुन आवश्यक हुन्छ ।

सिरिजङ्गा लिपि तथा याक्थुङ भाषिक परम्पराको सम्मान र प्रयोगले राष्ट्र गानलाई थप सांस्कृतिक वैधता प्रदान गर्न सक्छ । यस अर्थमा भाषा याक्थुङ राष्ट्र गानको आत्मा र पहिचानको प्रमुख आधार हो ।

११.४ याक्थुङ राष्ट्र गानको साहित्यिक आधार (Literary Foundations of the Yakthung National Anthem)

याक्थुङ राष्ट्र गानको साहित्यिक आधार याक्थुङ परम्परागत साहित्य, मुन्धुमीय आख्यान, मिथक, लोक लय, लोक छन्द, लोकपरम्परा र सांस्कृतिक प्रतीक प्रणालीमा आधारित हुन्छ । यसको शब्द संरचनाले समुदायको इतिहास, संघर्ष, आकांक्षा र भविष्यदृष्टिलाई कलात्मक रूपमा अभिव्यक्त गर्न सक्नुपर्छ ।

राष्ट्र गानमा प्रयोग हुने विम्ब, मिथक, प्रतीक, रूपक र कथ्य संरचनाले याक्थुङ सभ्यताको मौलिक सौन्दर्य तथा भावनात्मक गहिराइलाई प्रतिनिधित्व गर्न आवश्यक हुन्छ । साहित्यले राष्ट्र गानलाई केवल शब्दहरूको संयोजनबाट माथि उठाएर सामूहिक चेतना र सांस्कृतिक अनुभूतिको माध्यम बनाउँछ । यसरी साहित्यिक आधारले राष्ट्र गानलाई सभ्यताको आत्मा, स्मृति र आकांक्षाको काव्यात्मक स्वर प्रदान गर्दछ ।

११.५ याक्थुङ राष्ट्र गानको संगीतात्मक आधार (Musical Foundations of the Yakthung National Anthem)

याक्थुङ राष्ट्र गानको संगीतात्मक आधार याक्थुङ समुदायको मौलिक संगीत परम्परा, लोकले, धुन, ताल, गायन शैली र सांस्कृतिक वाद्ययन्त्रसँग सम्बन्धित हुन्छ । संगीतले शब्दमा व्यक्त सांस्कृतिक अर्थलाई भावनात्मक अनुभूतिमा रूपान्तरण गर्ने कार्य गर्दछ ।

 याक्थुङ लोकलयका सांगीतिक परम्पराले राष्ट्र गानलाई सांस्कृतिक मौलिकता प्रदान गर्न सक्छन् । आधुनिक संगीत प्रविधिको प्रयोग सम्भव भए पनि यसको मूल भाव र सांगीतिक पहिचान याक्थुङ परम्परासँग जोडिएको हुनुपर्छ ।

यस अर्थमा संगीत राष्ट्र गानको सजावट मात्र नभई सभ्यताको भावनात्मक भाषा र सामूहिक अनुभूतिको माध्यम हो ।

११.६ याक्थुङ राष्ट्र गान निर्माणका संस्थागत तथा नीतिगत आधार (Institutional and Policy Foundations for the Development of the Yakthung National Anthem)

याक्थुङ राष्ट्र गानलाई दीर्घकालीन, वैध र स्वीकार्य सांस्कृतिक प्रतीकका रूपमा स्थापित गर्न संस्थागत तथा नीतिगत आधार आवश्यक हुन्छ । यसको निर्माण प्रक्रिया व्यक्तिगत सिर्जनामा सीमित नभई भाषाविद्, मुन्धुमविद्, साहित्यकार, संगीतविद्, कानुनविद, संस्कृतिविद् तथा समुदायका प्रतिनिधिहरूको सहभागितामा आधारित हुनुपर्छ ।

स्पष्ट कार्यविधि, छनोट मापदण्ड, समीक्षा प्रणाली, अभिलेखीकरण र संस्थागत स्वीकृतिले राष्ट्र गानको विश्वसनीयता सुनिश्चित गर्दछ । साथै सांस्कृतिक अधिकार, बौद्धिक सम्पदा संरक्षण र अन्तर्राष्ट्रिय सांस्कृतिक प्रतिनिधित्वका पक्षलाई पनि ध्यान दिन आवश्यक हुन्छ । यसरी याक्थुङ राष्ट्र गान एउटा गीत मात्र नभई समुदायद्वारा स्वीकृत, संस्थागत रूपमा संरक्षित र पुस्तान्तरण हुने सांस्कृतिक सम्पदाका रूपमा स्थापित हुन सक्छ ।

१२. याक्थुङ राष्ट्र गान निर्माणका चुनौती तथा सम्भावित समाधान (Challenges and Mitigation Strategies)

याक्थुङ राष्ट्र गान निर्माण केवल साहित्यिक वा सांगीतिक सिर्जना गर्ने प्रक्रिया मात्र होइन; यो सम्पूर्ण याक्थुङ सभ्यताको साझा सांस्कृतिक प्रतीक निर्माण गर्ने संवेदनशील र दीर्घकालीन सांस्कृतिक परियोजना हो । यस्तो परियोजनामा भाषिक विविधता, सांस्कृतिक प्रतिनिधित्व, वैचारिक सहमति, संस्थागत समन्वय, सिर्जनात्मक स्वतन्त्रता र सामुदायिक स्वामित्वसँग सम्बन्धित विभिन्न चुनौतीहरू उत्पन्न हुन सक्छन् ।

राष्ट्र गानको महत्व यसको कलात्मक गुणस्तरमा मात्र नभई समुदायले त्यसलाई कति व्यापक रूपमा स्वीकार गर्दछ भन्ने कुरामा पनि निर्भर हुन्छ । त्यसैले निर्माण प्रक्रियामा पारदर्शिता, समावेशिता, सांस्कृतिक प्रामाणिकता र विशेषज्ञ सहभागिता सुनिश्चित गर्नु आवश्यक हुन्छ ।

सम्भावित चुनौतीहरूको पहिचान र प्रभावकारी व्यवस्थापनमार्फत मात्र याक्थुङ राष्ट्र गानलाई दीर्घकालीन रूपमा स्वीकार्य, प्रतिनिधिमूलक र सांस्कृतिक रूपमा वैध प्रतीकका रूपमा स्थापित गर्न सकिन्छ । यस अध्यायले राष्ट्र गान निर्माणसँग सम्बन्धित प्रमुख चुनौतीहरू तथा तिनका सम्भावित समाधान रणनीतिहरूको विश्लेषण गर्दछ ।

१२.१ भाषिक विविधता र मानकीकरण (Linguistic Diversity and Standardization)

याक्थुङ भाषाका विभिन्न स्थानीय प्रयोग, उच्चारण र अभिव्यक्तिगत स्वरूपहरूले राष्ट्र गानको भाषिक संरचना निर्धारणमा चुनौती सिर्जना गर्न सक्छन् । यस्तो अवस्थामा भाषिक विविधताको सम्मान गर्दै प्राज्ञिक अध्ययन, भाषाविज्ञ, साहित्यकार तथा सम्बन्धित संस्थाहरूको सहकार्यमा उपयुक्त भाषिक मापदण्ड विकास गर्न आवश्यक हुन्छ । यसले राष्ट्र गानलाई व्यापक रूपमा स्वीकार्य र भाषिक रूपमा प्रतिनिधिमूलक बनाउन सहयोग गर्दछ ।

१२.२ मुन्धुमीय प्रामाणिकताको संरक्षण (Preservation of Mundhumic Authenticity)

मुन्धुम याक्थुङ सभ्यताको मूल ज्ञान प्रणाली भएकाले राष्ट्र गानमा यसको प्रयोग सांस्कृतिक संवेदनशीलताको विषय हो । मुन्धुमीय मिथक, प्रतीक, दर्शन र सन्दर्भलाई सतही वा विकृत रूपमा प्रस्तुत गर्नु हुँदैन । त्यसैले फेदाङ्मा, साम्बा, मुन्धुमविद्, सांस्कृतिक अध्येता र समुदायका अग्रजहरूको परामर्शमार्फत यसको प्रामाणिकता सुनिश्चित गर्न आवश्यक हुन्छ ।

१२.३ सांस्कृतिक तथा क्षेत्रीय प्रतिनिधित्व (Cultural and Regional Representation)

याक्थुङ समुदाय विभिन्न भूगोल, सामाजिक परिवेश र सांस्कृतिक अभ्यासमा फैलिएको छ । कुनै विशेष क्षेत्र वा समूहको अनुभवलाई मात्र केन्द्रमा राख्दा साझा प्रतिनिधित्वको प्रश्न उठ्न सक्छ । त्यसैले राष्ट्र गानले क्षेत्रीय विविधतालाई सम्मान गर्दै सम्पूर्ण याक्थुङ समुदायको साझा सभ्यतागत पहिचानलाई अभिव्यक्त गर्न सक्नुपर्छ ।

१२.४ साहित्यिक तथा सांगीतिक गुणस्तर (Literary and Musical Excellence)

राष्ट्र गान दीर्घकालीन सांस्कृतिक सम्पत्ति भएकाले यसको साहित्यिक र सांगीतिक गुणस्तर उच्च हुनु आवश्यक हुन्छ । लोकप्रियता वा तत्कालीन प्रभावभन्दा मौलिकता, कलात्मक उत्कृष्टता र सांस्कृतिक उपयुक्ततालाई प्राथमिकता दिनुपर्छ । यसका लागि साहित्य, संगीत र संस्कृति क्षेत्रका विज्ञहरूको मूल्याङ्कन प्रणाली आवश्यक हुन्छ ।

१२.५ संस्थागत समन्वय र पारदर्शिता (Institutional Coordination and Transparency)

राष्ट्र गान निर्माण प्रक्रिया संस्थागत समन्वय, स्पष्ट जिम्मेवारी र पारदर्शी निर्णय प्रणालीमा आधारित हुनुपर्छ । अस्पष्ट कार्यविधि वा कमजोर समन्वयले सार्वजनिक विश्वास कमजोर बनाउन सक्छ । त्यसैले स्पष्ट मापदण्ड, दस्तावेजीकरण, सार्वजनिक सूचना र उत्तरदायित्वको व्यवस्था आवश्यक हुन्छ ।

१२.६ बौद्धिक सम्पदा तथा नैतिक उत्तरदायित्व (Intellectual Property and Ethical Responsibility)

राष्ट्र गान निर्माणमा संलग्न सिर्जनात्मक योगदानहरूको स्वामित्व, प्रयोग र संरक्षणसम्बन्धी व्यवस्था प्रारम्भमै स्पष्ट हुनुपर्छ । सर्जकहरूको बौद्धिक योगदानको सम्मान गर्दै प्रतिलिपि अधिकार, संस्थागत स्वामित्व र सार्वजनिक प्रयोगका मापदण्डहरू पारदर्शी रूपमा निर्धारण गरिनुपर्छ ।

१२.७ विश्वव्यापी याक्थुङ समुदायको सहभागिता (Global Yakthung Community Participation)

विश्वका विभिन्न भूभागमा रहेका याक्थुङ समुदायको अनुभव, दृष्टिकोण र सांस्कृतिक योगदानलाई राष्ट्र गान निर्माण प्रक्रियामा समेट्नु आवश्यक हुन्छ । प्रत्यक्ष संवाद, डिजिटल परामर्श, सुझाव सङ्कलन र सहभागितामूलक प्रक्रियामार्फत व्यापक स्वामित्वको भावना निर्माण गर्न सकिन्छ ।

१२.८ दीर्घकालीन स्वीकार्यता (Long-term Sustainability and Acceptance)

राष्ट्र गान कुनै निश्चित समय वा पुस्ताको सांस्कृतिक अभिव्यक्ति मात्र नभई दीर्घकालीन सभ्यतागत प्रतीक हुनुपर्छ । त्यसैले क्षणिक सामाजिक वा राजनीतिक प्रभावभन्दा सांस्कृतिक निरन्तरता, अन्तरपुस्तीय हस्तान्तरण र भविष्यप्रतिको दृष्टिलाई प्राथमिकता दिन आवश्यक हुन्छ ।

१२.९ समाधानमुखी संस्थागत दृष्टिकोण (Solution-oriented Institutional Approach)

याक्थुङ राष्ट्र गान निर्माणका चुनौतीहरूको प्रभावकारी व्यवस्थापनका लागि अनुसन्धानमा आधारित निर्णय प्रक्रिया, विषयगत विज्ञहरूको सहभागिता, सार्वजनिक परामर्श, पारदर्शी मूल्याङ्कन प्रणाली र नियमित पुनरावलोकन संयन्त्र आवश्यक हुन्छ । यस्तो प्रक्रियाबाट निर्माण गरिएको राष्ट्र गान सम्पूर्ण याक्थुङ समुदायको साझा सांस्कृतिक सम्पत्ति र सभ्यतागत उत्तराधिकारका रूपमा स्थापित हुन सक्छ ।

१३. याक्थुङ राष्ट्र गानको निर्माण प्रक्रिया (Process of Constructing the Yakthung National Anthem)

याक्थुङ राष्ट्र गानको निर्माण प्रक्रिया कुनै सामान्य सांगीतिक सिर्जना वा प्रशासनिक निर्णय मात्र होइन; यो याक्थुङ सभ्यताको ऐतिहासिक स्मृति, मुन्धुमीय ज्ञान प्रणाली, भाषिक सम्पदा, सांस्कृतिक मूल्य र सामूहिक चेतनालाई संस्थागत रूपमा अभिव्यक्त गर्ने बहुआयामिक सांस्कृतिक प्रक्रिया हो । यसलाई केवल गीत लेखन वा संगीत संयोजनको कार्यका रूपमा नभई याक्थुङ सभ्यताको आत्मप्रतिनिधित्व, सांस्कृतिक स्वामित्व र सभ्यतागत निरन्तरताको औपचारिक अभिव्यक्तिका रूपमा बुझ्न आवश्यक हुन्छ ।

यस निर्माण प्रक्रियाको आधार मुन्धुमीय दर्शन, याक्थुङ भाषा, साहित्य, संगीत, इतिहास र सांस्कृतिक परम्परामा आधारित हुनुपर्छ । राष्ट्र गान निर्माण कुनै एक व्यक्ति वा संस्थाको सिर्जनात्मक निर्णयमा सीमित नभई सामुदायिक सहभागिता, प्राज्ञिक विमर्श र बहुविषयगत विशेषज्ञताको समन्वयमा सञ्चालन गरिनुपर्छ ।

मुन्धुमविद्, भाषाविद्, साहित्यकार, संगीतविद्, काकनुविद, इतिहासकार, संस्कृतिविद्, कलाकार तथा विश्वभर रहेका याक्थुङ समुदायका प्रतिनिधिहरूको सहभागिताले यसको सांस्कृतिक प्रामाणिकता, प्रतिनिधित्व र संस्थागत वैधता सुनिश्चित गर्न सहयोग पुर्‍याउँछ ।

यसर्थ, याक्थुङ राष्ट्र गान निर्माण प्रक्रिया पारदर्शिता, समावेशिता, निष्पक्षता र अनुसन्धानमा आधारित दीर्घकालीन सांस्कृतिक अभियान हो । यसको उद्देश्य केवल एउटा उत्कृष्ट गीत चयन गर्नु नभई याक्थुङ सभ्यताको साझा स्मृति, सांस्कृतिक उत्तराधिकार र भावी पुस्ताको पहिचानलाई स्थायी सांगीतिक प्रतीकका रूपमा संस्थागत गर्नु हो ।

१४. याक्थुङ राष्ट्र गान निर्माण कार्यविधिको विकास प्रक्रिया (Development Process of the Yakthung National Anthem Framework)

याक्थुङ राष्ट्र गान निर्माण कार्यविधिको विकास प्रक्रिया कुनै सामान्य प्रशासनिक नियमावली निर्माण गर्ने अभ्यास मात्र होइन; यो याक्थुङ सभ्यताको मुन्धुमीय ज्ञान प्रणाली, सांस्कृतिक प्रतिनिधित्व, संस्थागत स्मृति तथा सामूहिक निर्णय प्रक्रियालाई औपचारिक नीतिगत संरचनामा रूपान्तरण गर्ने सांस्कृतिक शासन (Cultural Governance) सम्बन्धी प्रक्रिया हो । कुनै पनि समुदायको सभ्यतागत प्रतीक दीर्घकालीन रूपमा स्वीकार्य र वैध बन्नका लागि यसको निर्माण प्रक्रिया पारदर्शी, सहभागितामूलक, प्राज्ञिक र संस्थागत उत्तरदायित्वमा आधारित हुन आवश्यक हुन्छ । यसै दृष्टिकोणअनुसार याक्थुङ राष्ट्र गान निर्माणका लागि स्पष्ट मापदण्ड, प्रक्रियागत संरचना र संस्थागत संयन्त्रसहितको “याक्थुङ राष्ट्र गान निर्माण कार्यविधि–२०८१” विकास गरिने परिकल्पना गरिएको छ । उक्त कार्यविधि प्रस्तुत अवधारणात्मक अध्ययन, प्राज्ञिक विमर्श, सामुदायिक सुझाव, सांस्कृतिक बहस तथा विषयगत विज्ञहरूको परामर्शका आधारमा तयार गरिनेछ । कार्यविधिले राष्ट्र गान निर्माणका सम्पूर्ण चरणहरू—अवधारणा विकास, रचना आह्वान, मूल्याङ्कन मापदण्ड निर्धारण, भाषिक तथा मुन्धुमीय परीक्षण, संगीत संयोजन, सार्वजनिक परामर्श, अन्तिम अनुमोदन तथा औपचारिक घोषणासम्मका प्रक्रियालाई व्यवस्थित गर्नेछ ।

याक्थुङ राष्ट्र गान सम्पूर्ण याक्थुङ समुदायको साझा सांस्कृतिक सम्पत्ति भएकाले यसको निर्माण प्रक्रियामा व्यापक संस्थागत, प्राज्ञिक र सामुदायिक सहभागिता आवश्यक हुन्छ । यसका लागि निम्न क्षेत्रका प्रतिनिधित्वलाई समावेश गर्न सकिन्छ:

(क) सांस्कृतिक तथा सामाजिक संस्थाहरू (Cultural and Social Institutions)

१. किरात याक्थुङ चुम्लुङ

२. किरात धर्म तथा साहित्य उत्थान संघ

३. लिम्बु विद्यार्थी मञ्च

४. याक्थुङ युवा मञ्च

५. याक्थुङ मुन्चइत चोक सयङ

६. याक्थुङ प्रज्ञा प्रतिष्ठान नेपाल

७. युमा साम्यो महासभा नेपाल

८. याक्थुङ चलचित्रकर्मी संघ

९. याक्थुङ मुन्चइत चोक सयङ, सिक्किम

१०. थरगत सहजीकरण सयङ

११. याक्थुङ लिम्बु कर्मचारी संघ

१२. फक्ताङ्लुङ सांस्कृतिक मञ्च

१३. याक्थुङ लेखक संघ

१४. याक्थुङ लयर्स सोसाइटी

(ख) अन्तर्राष्ट्रिय तथा प्रवासी याक्थुङ प्रतिनिधित्व (International and Diaspora Yakthung Representation)

१४. भारत, म्यान्मार, भुटान तथा अन्य देशहरूमा रहेका याक्थुङ समुदायका संघ–संस्थाहरू

(ग) प्राज्ञिक तथा अनुसन्धान क्षेत्र (Academic and Research Sectors)

१५. विश्वविद्यालयका लिम्बु भाषा, साहित्य, संस्कृति तथा आदिवासी अध्ययनसम्बन्धी विभागहरू

१६. शैक्षिक, सांस्कृतिक तथा अनुसन्धान संस्थाहरू

१७. मुन्धुमविद्, भाषाविद्, साहित्यकार, संगीतविद्, इतिहासकार, कानुनविद, अनुसन्धानकर्ता तथा विषयगत विशेषज्ञहरू

उल्लिखित क्षेत्रहरूको प्रतिनिधित्व सुनिश्चित गरी गठन गरिने समावेशी आयोजक समितिले राष्ट्र गान निर्माण प्रक्रियाको योजना, समन्वय, अनुगमन र व्यवस्थापन गर्नेछ । यसरी विकसित “याक्थुङ राष्ट्र गान निर्माण कार्यविधि–२०८१” केवल एउटा सिर्जनात्मक प्रक्रिया सञ्चालन गर्ने दस्तावेज नभई याक्थुङ सभ्यताको सांस्कृतिक शासन, सामूहिक स्वामित्व र भावी पुस्ताको सांस्कृतिक उत्तराधिकारलाई निर्देशित गर्ने आधारभूत नीतिगत दस्तावेजका रूपमा स्थापित हुनेछ ।

१५. याक्थुङ राष्ट्र गान छनोट प्रक्रिया (Selection and Validation Process of the Yakthung National Anthem)

याक्थुङ राष्ट्र गान छनोट प्रक्रिया कुनै सामान्य साहित्यिक प्रतियोगिता वा सांगीतिक रचना चयन गर्ने प्रशासनिक अभ्यास मात्र होइन; यो याक्थुङ सभ्यताको ऐतिहासिक स्मृति, मुन्धुमीय ज्ञान प्रणाली, भाषिक सम्पदा, सांस्कृतिक मूल्य र सामूहिक आत्मपहिचानलाई प्रतिनिधित्व गर्ने सांस्कृतिक प्रतीकको प्राज्ञिक तथा संस्थागत प्रमाणीकरण गर्ने प्रक्रिया हो । राष्ट्र गानको छनोटमा कलात्मक उत्कृष्टतासँगै यसको सभ्यतागत प्रतिनिधित्व, सांस्कृतिक प्रामाणिकता, भाषिक मौलिकता र अन्तरपुस्तीय सान्दर्भिकतालाई मुख्य आधारका रूपमा ग्रहण गरिनुपर्छ ।

यस प्रक्रियाको मूल उद्देश्य केवल उत्कृष्ट गीत चयन गर्नु होइन; बरु याक्थुङ सभ्यताको दर्शन, ऐतिहासिक चेतना, सांस्कृतिक उत्तराधिकार र भविष्यदृष्टिलाई प्रभावकारी रूपमा अभिव्यक्त गर्न सक्ने साझा सांगीतिक प्रतीकको पहिचान गर्नु हो । यस अर्थमा राष्ट्र गान छनोट प्रक्रिया सिर्जनात्मक मूल्याङ्कनसँगै सांस्कृतिक उत्तरदायित्व र सामुदायिक प्रतिनिधित्वसँग सम्बन्धित संवेदनशील प्रक्रिया हो ।

“याक्थुङ राष्ट्र गान निर्माण कार्यविधि–२०८१” मा निर्धारित प्रावधानअनुसार विश्वभर रहेका याक्थुङ सर्जकहरूबाट निश्चित समयसीमाभित्र राष्ट्र गानका लागि रचनाहरू आह्वान गरिनेछ । यस प्रक्रियाले नेपाल, भारत तथा अन्य देशहरूमा रहेका याक्थुङ समुदायको सिर्जनात्मक क्षमता, सांस्कृतिक अनुभव र बौद्धिक योगदानलाई समेट्दै राष्ट्र गान निर्माणलाई विश्वव्यापी सांस्कृतिक सहभागिताको अभियानका रूपमा विकास गर्नेछ ।

१५.१ छनोट समिति गठन तथा संरचना(Formation of Selection Committee)

प्राप्त रचनाहरूको मूल्याङ्कन तथा छनोटका लागि सांस्कृतिक प्रतिनिधित्व, विषयगत विशेषज्ञता र संस्थागत विश्वसनीयताका आधारमा स्वतन्त्र तथा प्रतिनिधिमूलक छनोट समिति गठन गरिनेछ । समितिमा निम्न क्षेत्रहरूको प्रतिनिधित्व रहने प्रस्ताव गर्न सकिन्छ:

१. संयोजक – किरात याक्थुङ चुम्लुङ, लिम्बु सांस्कृतिक परिषद, संघीय समिति

२. प्रतिनिधि – फक्ताङ्लुङ सांस्कृतिक मञ्च

३. प्रतिनिधि – याक्थुङ लयर्स सोसाइटी

४. प्रतिनिधि – याक्थुङ भाषा, साहित्य तथा संस्कृति विज्ञ

५. प्रतिनिधि – भारत सिक्किम

६. प्रतिनिधि – याक्थुङ मुन्चइत चोक सयङ

७. प्रतिनिधि – याक्थुङ लेखक संघ

८. प्रतिनिधि – याक्थुङ प्रज्ञा प्रतिष्ठान नेपाल

९. आवश्यकता अनुसार मुन्धुमविद्, इतिहासकार, अनुसन्धानकर्ता तथा अन्य सम्बन्धित विज्ञहरू

समितिको संरचनाले सांस्कृतिक ज्ञान, प्राज्ञिक दृष्टिकोण, कानुनी पक्ष र कलात्मक विशेषज्ञताबीच सन्तुलन कायम गर्नेछ ।

१५.२ मूल्याङ्कनका आधारहरू (Evaluation Criteria)

छनोट समितिले प्राप्त रचनाहरूलाई पूर्वनिर्धारित मापदण्ड र अङ्कभारका आधारमा मूल्याङ्कन गर्नेछ । प्रमुख मूल्याङ्कन आधारहरू निम्न रहनेछन्:

• याक्थुङ सभ्यताको प्रतिनिधित्व गर्ने क्षमता
• मुन्धुमीय दर्शन र सांस्कृतिक मूल्यसँगको सुसम्बन्ध
• याक्थुङ भाषाको मौलिकता र भाषिक शुद्धता
• साहित्यिक गुणस्तर तथा काव्यात्मक प्रभाव
• ऐतिहासिक स्मृति र सांस्कृतिक प्रामाणिकता
• संगीतात्मक संरचना, गेयता र सामूहिक गायनको उपयुक्तता
• विश्वव्यापी याक्थुङ समुदायलाई समेट्ने क्षमता
• सार्वभौमिक मानवीय मूल्यसँगको सुसंगति
• दीर्घकालीन अन्तरपुस्तीय सान्दर्भिकता

आवश्यकताअनुसार प्रारम्भिक छनोट, प्राविधिक परीक्षण, विज्ञ समीक्षा, सामुदायिक परामर्श र अन्तिम प्रमाणीकरणका चरणहरू अवलम्बन गर्न सकिनेछ ।

१५.३ पारदर्शिता तथा संस्थागत वैधता (Transparency and Institutional Legitimacy)

छनोट प्रक्रियाको सम्पूर्ण सञ्चालन निष्पक्षता, पारदर्शिता, उत्तरदायित्व र प्राज्ञिक निष्ठाका सिद्धान्तमा आधारित हुनुपर्छ । समितिका सदस्यहरूले सम्भावित स्वार्थ–संघर्षबाट मुक्त रही वस्तुनिष्ठ मूल्याङ्कन गर्नुपर्नेछ । मूल्याङ्कन प्रक्रिया, निर्णय आधार र अभिलेखहरू संस्थागत रूपमा सुरक्षित राखिनुपर्छ । यसले छनोट प्रक्रियाप्रति समुदायको विश्वास, सार्वजनिक स्वीकार्यता र सांस्कृतिक वैधता सुदृढ गर्न सहयोग पुर्‍याउँछ ।

निष्कर्ष : यसर्थ, याक्थुङ राष्ट्र गान छनोट प्रक्रिया केवल उत्कृष्ट गीत चयन गर्ने प्रतिस्पर्धात्मक अभ्यास होइन; यो याक्थुङ सभ्यताको सांस्कृतिक स्मृति, मुन्धुमीय दर्शन, भाषिक सम्पदा र ऐतिहासिक उत्तराधिकारलाई प्रतिनिधित्व गर्ने साझा सांस्कृतिक प्रतीकको वैज्ञानिक, सहभागितामूलक र संस्थागत प्रमाणीकरण प्रक्रिया हो ।यस्तो प्रक्रियाबाट चयन गरिएको राष्ट्र गानले सम्पूर्ण याक्थुङ समुदायको साझा स्वामित्व, सांस्कृतिक गौरव र सभ्यतागत निरन्तरताको प्रतिनिधि स्वरका रूपमा दीर्घकालीन वैधता प्राप्त गर्न सक्नेछ ।

१६. याक्थुङ राष्ट्र गान मूल्याङ्कनका आधार तथा मापदण्ड (Evaluation Criteria for the Yakthung National Anthem)

याक्थुङ राष्ट्र गान छनोट प्रक्रियालाई निष्पक्ष, पारदर्शी र प्राज्ञिक रूपमा विश्वसनीय बनाउन स्पष्ट मूल्याङ्कन मापदण्ड आवश्यक हुन्छ । राष्ट्र गानको मूल्याङ्कन केवल साहित्यिक वा सांगीतिक उत्कृष्टतामा सीमित नभई याक्थुङ सभ्यताको ऐतिहासिक स्मृति, मुन्धुमीय दर्शन, भाषिक मौलिकता, सांस्कृतिक प्रामाणिकता र सामूहिक पहिचानको प्रतिनिधित्व गर्ने क्षमताका आधारमा गरिनुपर्छ । त्यसैले मूल्याङ्कनका आधारहरू पूर्वनिर्धारित, वस्तुनिष्ठ र सार्वजनिक रूपमा स्पष्ट हुन आवश्यक हुन्छ । बहुआयामिक मूल्याङ्कन प्रणालीले राष्ट्र गानको कलात्मक गुणस्तरसँगै यसको सभ्यतागत सान्दर्भिकता, सांस्कृतिक स्वीकार्यता र दीर्घकालीन प्रभाव सुनिश्चित गर्न सहयोग पुर्‍याउँछ ।

१६.१ सभ्यतागत प्रतिनिधित्व (Civilizational Representation)

रचनाले याक्थुङ सभ्यता, इतिहास, सामूहिक स्मृति र सांस्कृतिक निरन्तरताको प्रतिनिधित्व गर्ने क्षमता मूल्याङ्कन गरिनेछ । कुनै सीमित क्षेत्र, व्यक्ति वा समयविशेषभन्दा सम्पूर्ण याक्थुङ समुदायको साझा पहिचान र सभ्यतागत चेतनालाई अभिव्यक्त गर्ने रचनालाई प्राथमिकता दिइनेछ ।

१६.२ मुन्धुमीय तथा सांस्कृतिक प्रामाणिकता (Mundhumic and Cultural Authenticity)

रचनामा प्रयोग भएका मिथक, प्रतीक, विचार, मूल्य र भावहरू याक्थुङ मुन्धुम, सांस्कृतिक परम्परा तथा जीवनदर्शनसँग कति सुसंगत छन् भन्ने आधारमा मूल्याङ्कन गरिनेछ । सांस्कृतिक अर्थको शुद्धता र प्रामाणिकतालाई विशेष महत्व दिइनेछ ।

१६.३ भाषिक गुणस्तर (Linguistic Quality)

रचनाको भाषिक शुद्धता, शब्द चयन, व्याकरणिक संरचना, अभिव्यक्तिको स्पष्टता तथा याक्थुङ भाषाको मौलिकता मूल्याङ्कनको आधार हुनेछ । भाषा सरल, गरिमामय र दीर्घकालीन प्रयोगका लागि उपयुक्त हुनुपर्नेछ ।

१६.४ साहित्यिक उत्कृष्टता (Literary Excellence)

रचनाको काव्यात्मक सौन्दर्य, भावगहनता, प्रतीकात्मकता, लयात्मकता र प्रेरणात्मक प्रभावको मूल्याङ्कन गरिनेछ । राष्ट्र गानका शब्दहरू स्मरणीय, भावनात्मक रूपमा प्रभावकारी र सामूहिक गायनका लागि उपयुक्त हुनुपर्नेछ ।

१६.५ सांगीतिक उपयुक्तता(Musical Suitability)

रचनाको संगीतात्मक सम्भावना, याक्थुङ सांगीतिक संवेदना, लय, प्रस्तुति शैली तथा सामूहिक गायनको अनुकूलताको मूल्याङ्कन गरिनेछ । संगीतले शब्दको भाव र सांस्कृतिक अनुभूतिलाई सशक्त बनाउने क्षमता राख्नुपर्नेछ ।

१६.६ मौलिकता तथा बौद्धिक सम्पदा (Originality and Intellectual Property)

रचना मौलिक तथा सिर्जनात्मक रूपमा स्वतन्त्र हुनुपर्नेछ । अन्य कृति, गीत वा राष्ट्र गानको प्रत्यक्ष अनुकरण, नक्कल वा बौद्धिक सम्पदा उल्लङ्घन भएको प्रमाणित भएमा त्यस्तो रचना अयोग्य मानिनेछ ।

१६.७ समावेशिता (Inclusiveness)

रचनाले नेपाल, भारत तथा विश्वका विभिन्न भूभागमा रहेका याक्थुङ समुदाय, पुस्तागत विविधता र सांस्कृतिक अनुभवलाई साझा अपनत्वको भावनासहित प्रतिनिधित्व गर्न सक्ने क्षमता राख्नुपर्नेछ ।

१६.८ दीर्घकालीन सान्दर्भिकता(Long-term Relevance)

रचना तत्कालीन परिस्थिति वा सीमित सन्दर्भमा मात्र केन्द्रित नभई भावी पुस्ताका लागि पनि अर्थपूर्ण र सान्दर्भिक रहने क्षमता भएको हुनुपर्नेछ । दीर्घकालीन सभ्यतागत मूल्य र सांस्कृतिक निरन्तरताले प्राथमिकता पाउनेछ ।

१६.९ समग्र मूल्याङ्कन (Overall Assessment)

अन्तिम छनोट कुनै एकल पक्षको आधारमा नभई उल्लिखित सम्पूर्ण मापदण्डहरूको समग्र मूल्याङ्कनका आधारमा गरिनेछ । मूल्याङ्कन समितिले आवश्यकताअनुसार प्रत्येक मापदण्डका लागि निश्चित अङ्कभार (Weightage) निर्धारण गरी प्रक्रियालाई वस्तुनिष्ठ, पारदर्शी र विश्वसनीय बनाउन सक्नेछ ।

१७. छनोट समिति विज्ञहरूको मापदण्ड (Expert Criteria for the Selection Committee)

याक्थुङ राष्ट्र गान छनोट प्रक्रियाको विश्वसनीयता, निष्पक्षता र प्राज्ञिक वैधता छनोट समितिमा रहने विज्ञहरूको योग्यता, विशेषज्ञता, नैतिकता र संस्थागत उत्तरदायित्वमा निर्भर हुन्छ । राष्ट्र गानजस्तो सभ्यतागत सांस्कृतिक प्रतीकको मूल्याङ्कन व्यक्तिगत रुचि वा संस्थागत प्रभावका आधारमा नभई विषयगत ज्ञान, अनुसन्धान अनुभव, सांस्कृतिक प्रामाणिकता र वस्तुनिष्ठ मूल्याङ्कन क्षमताका आधारमा गरिनुपर्छ । त्यसैले “याक्थुङ राष्ट्र गान निर्माण कार्यविधि–२०८१” अन्तर्गत गठन हुने छनोट समितिमा समावेश हुने विज्ञहरूको न्यूनतम योग्यता तथा आचरणसम्बन्धी मापदण्ड स्पष्ट हुनु आवश्यक हुन्छ । प्रस्तावित प्रमुख मापदण्डहरू निम्नानुसार रहनेछन्:

(क) विषयगत विशेषज्ञता (Subject-Matter Expertise)

याक्थुङ भाषा, साहित्य, संस्कृति, मुन्धुम, इतिहास, मानवशास्त्र, संगीतशास्त्र, भाषाशास्त्र वा सम्बन्धित क्षेत्रमा उच्च शिक्षा, अनुसन्धान, प्रकाशन वा विशिष्ट योगदान भएको व्यक्ति छनोट गरिनुपर्नेछ ।

(ख) सांस्कृतिक तथा प्राज्ञिक अनुभव (Cultural and Academic Experience)

मुन्धुम, याक्थुङ ज्ञान प्रणाली, सांस्कृतिक अभ्यास, साहित्य वा संगीत क्षेत्रमा प्रमाणित अनुभव र योगदान भएको व्यक्ति हुनुपर्नेछ ।

(ग) संगीत तथा कलात्मक विशेषज्ञता (Musical and Artistic Expertise)

याक्थुङ गीत–संगीत, लोकसंगीत, संगीत रचना, संयोजन वा प्रस्तुति क्षेत्रमा अनुभव प्राप्त विज्ञलाई समावेश गरिनुपर्नेछ ।

(घ) कानुनी तथा बौद्धिक सम्पदा ज्ञान (Legal and Intellectual Property Knowledge)

सांस्कृतिक अधिकार, आदिवासी अधिकार, संविधान, प्रतिलिपि अधिकार तथा बौद्धिक सम्पदा सम्बन्धी ज्ञान भएको कानुनविद्को प्रतिनिधित्व आवश्यक हुनेछ ।

(ङ) संस्थागत तथा सामुदायिक प्रतिनिधित्व (Institutional and Community Representation)

किरात याक्थुङ चुम्लुङ, लिम्बु सांस्कृतिक परिषद, प्राज्ञिक संस्था तथा विश्वभरका याक्थुङ समुदायबाट प्रतिनिधिमूलक सहभागिता सुनिश्चित गरिनुपर्नेछ ।

(च) समावेशिता (Inclusivity)

समितिको गठनमा विषयगत सन्तुलन, लैङ्गिक समानता, पुस्तागत प्रतिनिधित्व, भौगोलिक विविधता तथा अन्तर्राष्ट्रिय याक्थुङ समुदायको सहभागितालाई ध्यान दिनुपर्नेछ ।

(छ) स्वार्थ–संघर्ष नियन्त्रण (Conflict of Interest Management)

राष्ट्र गानका लागि प्रस्तुत रचनासँग प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष सम्बन्ध भएका लेखक, संगीतकार, संयोजक वा सम्बन्धित व्यक्ति मूल्याङ्कन समितिमा रहन पाउने छैनन् । स्वार्थ–संघर्ष देखिएमा सम्बन्धित सदस्य मूल्याङ्कन प्रक्रियाबाट अलग हुनुपर्नेछ ।

(ज) नैतिकता र उत्तरदायित्व (Ethics and Accountability)

समितिका सदस्यहरूले निष्पक्षता, गोपनीयता, पारदर्शिता, उत्तरदायित्व र प्राज्ञिक निष्ठाका सिद्धान्तअनुसार कार्य गर्ने प्रतिबद्धता व्यक्त गर्नुपर्नेछ । मूल्याङ्कन प्रक्रिया स्वतन्त्र, प्रमाण–आधारित र सांस्कृतिक न्यायका सिद्धान्तमा आधारित हुनुपर्नेछ ।

यसरी गठन गरिएको छनोट समिति केवल प्रशासनिक निकाय नभई याक्थुङ सभ्यताको सांस्कृतिक ज्ञान, ऐतिहासिक स्मृति र सिर्जनात्मक भविष्यलाई प्रतिनिधित्व गर्ने उच्चस्तरीय प्राज्ञिक संयन्त्रका रूपमा स्थापित हुनेछ । विज्ञ मापदण्डको उद्देश्य योग्य व्यक्ति छनोट गर्नु मात्र नभई राष्ट्र गान निर्माण प्रक्रियाको सांस्कृतिक वैधता, बौद्धिक विश्वसनीयता र सामुदायिक विश्वास सुनिश्चित गर्नु हो ।

१८. सार्वजनिक विमर्श तथा परामर्शको रूपरेखा (Framework for Public Consultation and Academic Deliberation)

याक्थुङ राष्ट्र गान सम्पूर्ण याक्थुङ समुदायको साझा सांस्कृतिक प्रतीक भएकाले यसको निर्माण प्रक्रिया व्यापक सहभागिता, सार्वजनिक विमर्श र प्राज्ञिक परामर्शमा आधारित हुन आवश्यक हुन्छ । कुनै सीमित व्यक्ति वा संस्थाको निर्णयभन्दा माथि उठेर समुदायको सामूहिक ज्ञान, सांस्कृतिक अनुभव र विशेषज्ञ दृष्टिकोणलाई समेट्ने प्रक्रियाले मात्र यसको दीर्घकालीन वैधता र स्वीकार्यता सुनिश्चित गर्न सक्छ ।

यस उद्देश्यका लागि प्रस्तुत छलफलपत्रलाई अन्तिम निर्णय वा निष्कर्षका रूपमा नभई बहस, सुझाव सङ्कलन र सामूहिक बौद्धिक सहकार्यको प्रारम्भिक आधारका रूपमा ग्रहण गरिनुपर्छ । भाषा, साहित्य, संस्कृति, मुन्धुम, संगीत, इतिहास तथा याक्थुङ  दर्शन अध्ययनका विज्ञहरू, सम्बन्धित संस्था र विश्वभर रहेका याक्थुङ समुदायबीच संवाद, अन्तरक्रिया तथा परामर्शको प्रक्रिया सञ्चालन गरिनुपर्छ ।

यसरी विकसित हुने सार्वजनिक विमर्शले राष्ट्र गान निर्माण प्रक्रियालाई सहभागीमूलक, पारदर्शी, प्राज्ञिक र सांस्कृतिक रूपमा प्रतिनिधिमूलक बनाउँदै सम्पूर्ण याक्थुङ समुदायको साझा स्वामित्व र संस्थागत वैधता सुनिश्चित गर्नेछ ।

१८.१ सार्वजनिक विमर्शको उद्देश्य (Purpose of Public Consultation)

सार्वजनिक विमर्शको उद्देश्य याक्थुङ राष्ट्र गान निर्माणसम्बन्धी अवधारणा, दार्शनिक आधार, भाषिक स्वरूप, सांगीतिक संरचना, मुन्धुमीय दृष्टिकोण तथा संस्थागत प्रक्रियाबारे समुदाय र विज्ञहरूको विचार, सुझाव तथा आलोचनात्मक दृष्टिकोण सङ्कलन गर्नु हो । यस प्रक्रियाले राष्ट्र गानलाई प्रतिनिधिमूलक, सांस्कृतिक रूपमा प्रामाणिक र सामुदायिक रूपमा स्वीकार्य बनाउन सहयोग पुर्‍याउँछ ।

१८.२ सहभागी पक्षहरू (Stakeholder Participation)

परामर्श प्रक्रियामा याक्थुङ समुदायका अग्रज, मुन्धुमविद्, फेदाङ्मा–साम्बा, भाषाविद्, साहित्यकार, संगीतविद्, इतिहासकार, मानवशास्त्री, कानुनविद्, शिक्षाविद्, सांस्कृतिक अभियन्ता, युवा तथा महिला प्रतिनिधि र विश्वभर रहेका याक्थुङ समुदायका प्रतिनिधिहरूको सहभागिता सुनिश्चित गरिनुपर्छ । विविध ज्ञान र अनुभवको समावेशले राष्ट्र गानलाई व्यापक सांस्कृतिक प्रतिनिधित्व प्रदान गर्दछ ।

१८.३ परामर्शका माध्यमहरू (Modes of Consultation)

परामर्श प्रक्रियाका लागि राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय स्तरका गोष्ठी, विषयगत कार्यशाला, समुदायस्तरीय छलफल, लिखित सुझाव सङ्कलन, डिजिटल संवाद, अनलाइन बैठक तथा आवश्यकतानुसार अन्तर्राष्ट्रिय परामर्श कार्यक्रम सञ्चालन गर्न सकिन्छ । यस्ता माध्यमहरूले भौगोलिक दूरीका बाबजुद व्यापक सहभागिता सुनिश्चित गर्छन् ।

१८.४ सुझावहरूको अभिलेखीकरण तथा विश्लेषण (Documentation and Analysis of Feedback)

प्राप्त सुझावहरूलाई व्यवस्थित रूपमा अभिलेखीकरण गरी विषयगत वर्गीकरण, समीक्षा र विश्लेषण गरिनुपर्छ । स्वीकार वा अस्वीकार गरिएका सुझावहरूको आधार र तर्क स्पष्ट रूपमा दस्तावेजीकरण गर्नु पारदर्शिता, उत्तरदायित्व र संस्थागत विश्वसनीयताका लागि आवश्यक हुन्छ ।

१८.५ परिमार्जन तथा अन्तिम रूपान्तरण (Revision and Finalization)

सार्वजनिक विमर्श र प्राज्ञिक परामर्शबाट प्राप्त निष्कर्षका आधारमा छलफलपत्र, निर्माण कार्यविधि तथा सम्बन्धित दस्तावेजहरू आवश्यकतानुसार परिमार्जन गरिनुपर्छ । त्यसपछि मात्र राष्ट्र गान निर्माण, रचना आह्वान, मूल्याङ्कन तथा कार्यान्वयनका चरणहरू अगाडि बढाइनुपर्छ ।

१८.६ निरन्तर विमर्शको आवश्यकता (Need for Continuous Deliberation)

याक्थुङ राष्ट्र गान केवल तत्कालीन सिर्जनात्मक परियोजना नभई दीर्घकालीन सांस्कृतिक उत्तराधिकारसँग सम्बन्धित विषय हो । त्यसैले यसको निर्माणपछि पनि अनुसन्धान, समीक्षा र प्राज्ञिक विमर्शलाई निरन्तरता दिन आवश्यक हुन्छ, जसले बदलिँदो सामाजिक सन्दर्भ, नयाँ ज्ञान र भावी पुस्ताको आवश्यकताअनुसार यसको संरक्षण र व्याख्यालाई सुदृढ बनाउँछ ।

१९. सहभागिताका आधार तथा बौद्धिक सम्पदा संरक्षण (Participation Framework and Intellectual Property Protection)

याक्थुङ राष्ट्र गान निर्माण प्रक्रियामा सहभागिता केवल रचना प्रस्तुत गर्ने प्राविधिक अवसर मात्र नभई सांस्कृतिक उत्तरदायित्व, सिर्जनात्मक स्वतन्त्रता र बौद्धिक अधिकारबीच सन्तुलन कायम गर्ने नीतिगत आधार हो । राष्ट्र गान सम्पूर्ण याक्थुङ समुदायको साझा सांस्कृतिक प्रतीक भएकाले यसको निर्माण प्रक्रिया मौलिकता, सांस्कृतिक प्रामाणिकता, समान अवसर र नैतिक उत्तरदायित्वका सिद्धान्तमा आधारित हुनुपर्छ ।

“याक्थुङ राष्ट्र गान निर्माण कार्यविधि–२०८१” अन्तर्गत पेश गरिने प्रत्येक रचना सम्बन्धित सर्जकको मौलिक सिर्जना (Original Intellectual Creation) हुनुपर्नेछ । सर्जकले रचनाको मौलिकता सम्बन्धी स्वघोषणा (Declaration of Originality) प्रस्तुत गर्नुपर्नेछ । प्रतिलिपि अधिकार, स्वामित्व वा अन्य कानुनी विवाद उत्पन्न भएमा त्यसको प्राथमिक जिम्मेवारी सम्बन्धित सर्जकमा रहनेछ ।

याक्थुङ मुन्धुम, लोकआख्यान, लोकगीत, हाक्पारे, खा꞉उमा, पालाम, ताम्के, पाङसाम्लो, खाहुन, तुवा, नुवाप्मा, केसाम, ख्याली, माङ्घमा, हाम्लाक्वा, केसाम, लालिङ्गेत्, नाम्लिङ्गेत्, उखान–लोकोक्ति तथा अन्य मौखिक सांस्कृतिक अभिव्यक्तिहरू समुदायको सामूहिक सांस्कृतिक सम्पदा (Collective Cultural Heritage) हुन् । यस्ता सम्पदामाथि कुनै व्यक्ति वा संस्थाले एकल स्वामित्व दाबी गर्न सक्ने छैन । तिनको सिर्जनात्मक प्रयोग गर्दा ऐतिहासिक सन्दर्भ, मुन्धुमीय मूल्य, सांस्कृतिक गरिमा र समुदायको अधिकारको सम्मान गर्नुपर्नेछ ।

राष्ट्र गान निर्माणमा कृत्रिम बुद्धिमत्ता (Artificial Intelligence) वा अन्य डिजिटल प्रविधिको सहायक प्रयोग गर्न सकिने भए पनि सिर्जनात्मक, वैचारिक तथा साहित्यिक उत्तरदायित्व सम्बन्धित सर्जकमै रहनेछ । पूर्ण रूपमा स्वचालित प्रणालीबाट सिर्जना भएका तथा मानवीय मौलिक योगदान पुष्टि गर्न नसकिने रचनाहरू छनोट प्रक्रियाका लागि योग्य मानिने छैनन् । सहलेखन वा संयुक्त सिर्जनाको अवस्थामा सम्बन्धित सबै सर्जकहरूको सहमति आवश्यक हुनेछ ।

सम्पूर्ण सहभागिता प्रक्रिया समावेशिता, समान अवसर, बौद्धिक स्वतन्त्रता, सांस्कृतिक उत्तरदायित्व (Cultural Responsibility), नैतिक निष्ठा (Ethical Integrity) र सांस्कृतिक न्यायका सिद्धान्तद्वारा निर्देशित हुनेछ । विश्वभर रहेका याक्थुङ सर्जकहरूको सहभागिता सुनिश्चित गर्दै राष्ट्र गानलाई सम्पूर्ण समुदायको साझा सांस्कृतिक प्रतिनिधित्वका रूपमा विकास गरिनुपर्नेछ ।

यसरी सहभागिता तथा बौद्धिक सम्पदा संरक्षणसम्बन्धी व्यवस्था केवल प्रतियोगितात्मक योग्यता निर्धारण होइन; यो याक्थुङ सभ्यताको सामूहिक सम्पदा, सिर्जनात्मक अधिकार र सांस्कृतिक उत्तरदायित्वबीच सन्तुलन कायम गर्ने संस्थागत आधार हो ।

२०. मूल्याङ्कनका मापदण्ड (Evaluation Framework and Scoring Criteria)

याक्थुङ राष्ट्र गान छनोट प्रक्रियालाई वस्तुनिष्ठ (Objective), पारदर्शी (Transparent), निष्पक्ष (Impartial), प्राज्ञिक (Academic) तथा प्रमाण–आधारित (Evidence-based) बनाउन बहुआयामिक मूल्याङ्कन प्रणाली अवलम्बन गरिनेछ । राष्ट्र गान केवल साहित्यिक वा सांगीतिक सिर्जना नभई याक्थुङ सभ्यताको सांस्कृतिक प्रतिनिधि दस्तावेज भएकाले यसको मूल्याङ्कन साहित्य, भाषा, दर्शन, संस्कृति, संगीत, समावेशिता तथा दीर्घकालीन प्रयोगयोग्यताको समग्र आधारमा गरिनेछ । प्रत्येक प्राप्त रचनाको मूल्याङ्कन पूर्वनिर्धारित सूचक, अङ्कभार तथा मूल्याङ्कन स्तरका आधारमा गरिनेछ । यस प्रणालीले छनोट प्रक्रियालाई तुलनात्मक, वैज्ञानिक तथा संस्थागत रूपमा विश्वसनीय बनाउने उद्देश्य राख्दछ ।

२०.१ मूल्याङ्कनका आधार तथा अङ्कभार (Evaluation Criteria and Weightage)

क्र.सं.	मूल्याङ्कनका आधार	मुख्य सूचकहरू	पूर्णाङ्क
१	याक्थुङ सभ्यता तथा सांस्कृतिक प्रतिनिधित्व	इतिहास, सभ्यतागत स्मृति, सांस्कृतिक पहिचान, पूर्वजप्रतिको सम्मान तथा सामूहिक आत्मबोधको अभिव्यक्ति	२०
२	मुन्धुमीय दर्शन तथा सांस्कृतिक प्रामाणिकता	मुन्धुमीय विश्वदृष्टि, तागेरा निङ्वाभुमाङप्रतिको श्रद्धा, प्रकृति–सम्बन्ध, सहअस्तित्व तथा सांस्कृतिक मूल्य	१५
३	साहित्यिक उत्कृष्टता	काव्यिक सौन्दर्य, भावगहनता, प्रतीकात्मकता, शब्द चयन तथा कलात्मक प्रभाव	१५
४	भाषिक गुणस्तर	याक्थुङ भाषाको शुद्धता, व्याकरण, अर्थ स्पष्टता, भाषिक मौलिकता तथा अभिव्यक्ति क्षमता	१०
५	वैचारिक तथा राष्ट्र गानगत उपयुक्तता	सामूहिक एकता, प्रेरणादायी सन्देश, सभ्यतागत गौरव तथा भविष्यदृष्टि	१०
६	सांगीतिक सम्भाव्यता	लय, गायनयोग्यता, सामूहिक प्रस्तुति, स्मरणीयता तथा सांगीतिक संरचना	१०
७	समावेशिता तथा विश्वव्यापी प्रतिनिधित्व	भूगोल, पुस्ता, लैङ्गिक विविधता तथा विश्वभरका याक्थुङ समुदायको प्रतिनिधित्व	१०
८	मौलिकता तथा बौद्धिक सम्पदा	सिर्जनात्मक नवीनता, मौलिकता तथा प्रतिलिपि अधिकारको सम्मान	५
९	दीर्घकालीन प्रयोगयोग्यता	औपचारिक समारोह, शैक्षिक क्षेत्र, सांस्कृतिक कार्यक्रम तथा अन्तर्राष्ट्रिय प्रयोगको सम्भाव्यता	५
	जम्मा		१००

२०.२ मूल्याङ्कन प्रक्रिया (Evaluation Procedure)

१. प्रत्येक मूल्याङ्कनकर्ताले निर्धारित मापदण्डअनुसार स्वतन्त्र, निष्पक्ष र प्रमाण–आधारित रूपमा अङ्क प्रदान गर्नेछन् ।

२. प्रत्येक रचनाको अन्तिम प्राप्ताङ्क सबै मूल्याङ्कनकर्ताबाट प्राप्त अङ्कको औसत (Average Score) का आधारमा निर्धारण गरिनेछ ।

३. कुनै पनि रचना न्यूनतम ७० प्रतिशत (७० अङ्क) प्राप्त नगरेसम्म याक्थुङ राष्ट्र गानका रूपमा सिफारिस गरिने छैन ।

४. समान प्राप्ताङ्क भएका रचनाहरूको हकमा निम्न प्राथमिकता क्रम अवलम्बन गरिनेछ:

(क) मुन्धुमीय दर्शन तथा सांस्कृतिक प्रामाणिकता

(ख) याक्थुङ सभ्यता तथा सांस्कृतिक प्रतिनिधित्व

(ग) साहित्यिक उत्कृष्टता

(घ) सांगीतिक सम्भाव्यता

५. आवश्यकताअनुसार उत्कृष्ट रचनाहरूको सार्वजनिक प्रस्तुति, संगीत परीक्षण, प्राज्ञिक समीक्षा तथा समुदायस्तरीय परामर्श सञ्चालन गर्न सकिनेछ ।

६. सम्पूर्ण मूल्याङ्कन प्रक्रिया गोपनीयता, निष्पक्षता, उत्तरदायित्व र प्राज्ञिक निष्ठाका सिद्धान्तमा आधारित हुनेछ । मूल्याङ्कनकर्ताले स्वार्थ–संघर्ष (Conflict of Interest) बाट मुक्त रही वस्तुनिष्ठ निर्णय गर्नुपर्नेछ ।

२०.३ मूल्याङ्कन स्तर (Scoring Rubric)

स्तर	श्रेणी	व्याख्या
५	उत्कृष्ट (Excellent)	सबै प्रमुख मापदण्ड उच्च स्तरमा पूरा गरेको, राष्ट्र गानका लागि अत्यन्त उपयुक्त
४	धेरै राम्रो (Very Good)	अधिकांश मापदण्ड प्रभावकारी रूपमा पूरा गरेको, सामान्य सुधार आवश्यक
३	राम्रो (Good)	आधारभूत आवश्यकता पूरा गरेको, केही पक्षमा सुधार सम्भव
२	सन्तोषजनक (Fair)	सीमित रूपमा उपयुक्त, उल्लेखनीय सुधार आवश्यक
१	न्यून (Poor)	निर्धारित मापदण्ड पूरा गर्न नसकेको वा राष्ट्र गानका लागि अनुपयुक्त

२१. याक्थुङ राष्ट्र गानका संरचनात्मक, सौन्दर्यशास्त्रीय तथा सभ्यतामूलक अवयवहरू

(Structural, Aesthetic and Civilizational Components of the Yakthung National Anthem)

याक्थुङ राष्ट्र गान याक्थुङ सभ्यताको ऐतिहासिक स्मृति, मुन्धुमीय विश्वदृष्टि, भाषिक सम्पदा, सांगीतिक परम्परा तथा सामूहिक आत्मपहिचानको ध्वन्यात्मक अभिव्यक्ति हो । यसलाई केवल गीत वा संगीत संरचनाका रूपमा नभई सांस्कृतिक स्मृति, प्रतीक प्रणाली र सभ्यतागत चेतनाको प्रतिनिधि दस्तावेजका रूपमा बुझ्नुपर्छ । त्यसैले यसको निर्माणमा शब्द, लय, भाषा, छन्द, वाद्यवादन, सांस्कृतिक प्रतीक तथा प्रस्तुतीकरणबीचको अन्तरसम्बन्धलाई वैज्ञानिक रूपमा संयोजन गरिनु आवश्यक हुन्छ ।

२१.१ शब्दरचना तथा आख्यान संरचना (Poetic Composition and Narrative Structure)

राष्ट्र गानको शब्दरचना याक्थुङ इतिहास, मुन्धुमीय ज्ञान, प्रकृति–सम्बन्ध, पूर्वज स्मृति तथा सामूहिक भविष्यदृष्टिमा आधारित हुनुपर्छ । यसको भाषा काव्यात्मक, सांस्कृतिक रूपमा प्रामाणिक र सामूहिक रूपमा ग्रहणयोग्य हुन आवश्यक छ । आख्यान संरचनाले याक्थुङ सभ्यताको निरन्तरता र सामूहिक पहिचानलाई अभिव्यक्त गर्नुपर्छ ।

२१.२ लयात्मक संरचना (Melodic Structure)

राष्ट्र गानको लय याक्थुङ सांगीतिक परम्परा, लोकधुन तथा नृसंगीतशास्त्रीय आधारसँग सुसम्बद्ध हुनुपर्छ । लिम्बू लोकलयबाट प्रेरित धुन औपचारिक, स्मरणीय र सामूहिक गायनयोग्य हुन आवश्यक हुन्छ । आधुनिक संयोजन प्रयोग गर्दा पनि मौलिक सांगीतिक पहिचान सुरक्षित रहनुपर्छ ।

२१.३ पेन्युक् : याक्थुङ छन्दीय संरचना (Yakthung Prosodic Structure)

पेन्युक् याक्थुङ काव्य परम्पराको महत्वपूर्ण छन्दीय आधार हो । राष्ट्र गानमा यसको प्रयोग गर्दा ध्वनि, लय, अर्थ र उच्चारणबीच सन्तुलन कायम हुनुपर्छ । छन्द संरचनाले भाषिक सौन्दर्य, स्मरणीयता र सांस्कृतिक प्रामाणिकता अभिवृद्धि गर्नुपर्छ । लिम्बू लोकवाङमयका शास्त्रीय तथा लोकछन्दको प्रयोग आकर्षक हुनसक्दछ ।

२१.४ वाद्यवादन तथा ध्वनि संरचना (Instrumental and Sonic Composition)

राष्ट्र गानको वाद्य संरचनाले याक्थुङ सांगीतिक पहिचानलाई प्रतिनिधित्व गर्नुपर्छ । च्याब्रुङ, चेथ्या, कोम, मुर्चुङ्गा लगायतका मौलिक लिम्बू लोकवाद्यहरूको उपयुक्त प्रयोगले सांस्कृतिक ध्वनि–पहिचान निर्माण गर्न सक्छ । आधुनिक प्रविधिको प्रयोग मौलिक ध्वनि सौन्दर्यसँग सन्तुलित हुनुपर्छ ।

२१.५ भाषिक शुद्धता तथा मानकीकरण (Linguistic Standardization)

राष्ट्र गानको भाषा मानक याक्थुङ भाषामा आधारित, व्याकरणिक रूपमा शुद्ध र सांस्कृतिक रूपमा प्रामाणिक हुनुपर्छ । शब्द चयन, उच्चारण र वर्तनीमा भाषिक विज्ञताको प्रयोग आवश्यक हुन्छ । यसले राष्ट्र गानको दीर्घकालीन प्रयोग र भाषिक संरक्षणमा योगदान पुर्‍याउँछ ।

२१.६ मुन्धुमीय तथा सांस्कृतिक प्रतीक (Mundhumic and Cultural Symbolism)

राष्ट्र गानमा प्रयोग हुने प्रतीकहरू मुन्धुमीय दर्शन, प्रकृति–सम्बन्ध, पूर्वज स्मृति तथा याक्थुङ मूल्य प्रणालीसँग सुसम्बद्ध हुनुपर्छ । प्रतीकहरूको प्रयोग भावनात्मक मात्र नभई ऐतिहासिक र सांस्कृतिक प्रामाणिकतामा आधारित हुन आवश्यक हुन्छ ।

२१.७ प्रस्तुतीकरण तथा सामूहिक गायन (Performance and Collective Singing)

राष्ट्र गान सामूहिक रूपमा सहज गायन, शिक्षण तथा सार्वजनिक प्रस्तुतिका लागि उपयुक्त संरचनामा हुनुपर्छ । यसको लय, अवधि, स्वर सीमा र प्रस्तुति शैलीले विभिन्न पुस्ताको सहभागिता सुनिश्चित गर्नुपर्छ ।

२१.८ सौन्दर्यशास्त्रीय तथा भावात्मक आयाम (Aesthetic and Emotional Dimension)

राष्ट्र गानमा साहित्यिक सौन्दर्य, सांगीतिक सन्तुलन र भावात्मक प्रभावको समन्वय आवश्यक हुन्छ । यसले आत्मगौरव, सांस्कृतिक एकता र सभ्यतागत चेतना अभिवृद्धि गर्ने प्रेरणात्मक प्रभाव सिर्जना गर्नुपर्छ ।

२१.९ समग्र संरचनात्मक समन्वय (Integrated Structural Synthesis)

याक्थुङ राष्ट्र गानका भाषा, साहित्य, संगीत, छन्द, प्रतीक र प्रस्तुतीकरण परस्पर अन्तरसम्बन्धित अवयव हुन् । यसको प्रभावकारिता कुनै एक पक्षमा नभई सम्पूर्ण संरचनाको सन्तुलित समन्वयमा निर्भर हुन्छ । अन्तरविषयगत अध्ययन र विशेषज्ञ सहभागिताबाट विकसित संरचनाले मात्र यसलाई दीर्घकालीन सांस्कृतिक दस्तावेजका रूपमा स्थापित गर्न सक्छ ।

२२. आर्थिक नीति तथा वित्तीय सुशासन (Financial Policy and Fiscal Governance)

याक्थुङ राष्ट्र गान निर्माण प्रक्रिया सांस्कृतिक परियोजनाका साथै संस्थागत उत्तरदायित्वसँग सम्बन्धित सार्वजनिक अभियान भएकाले यसको आर्थिक व्यवस्थापन पारदर्शिता, उत्तरदायित्व, वित्तीय अनुशासन तथा सुशासनका सिद्धान्तमा आधारित हुनुपर्छ । परियोजनाअन्तर्गत प्राप्त आर्थिक, प्राविधिक तथा अन्य सहयोगहरूको व्यवस्थित अभिलेखीकरण, लेखा व्यवस्थापन तथा वित्तीय प्रतिवेदन प्रणाली सुनिश्चित गरिनेछ ।

रचना आह्वान, अनुसन्धान, छलफल, कार्यशाला, मूल्याङ्कन, संगीत संयोजन, प्रकाशन तथा औपचारिक घोषणासम्बन्धी सम्पूर्ण गतिविधिहरूको आवश्यक प्रलेखीकरण गरिनेछ । परियोजनाका लागि आवश्यक स्रोत याक्थुङ समुदाय, राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय संघ–संस्था, अनुसन्धान निकाय, विश्वविद्यालय, प्रवासी याक्थुङ समुदाय, सांस्कृतिक संस्था तथा दातृ निकायबाट परिचालन गर्न सकिनेछ । तर सहयोग स्वीकार गर्दा स्रोतको वैधता, नैतिकता तथा राष्ट्र गानको सांस्कृतिक स्वायत्तता र वैचारिक स्वतन्त्रता सुनिश्चित गरिनुपर्नेछ ।

वित्तीय व्यवस्थापनलाई प्रभावकारी बनाउन आवश्यकताअनुसार वित्तीय उपसमिति गठन गरी बजेट निर्माण, खर्च व्यवस्थापन, आन्तरिक तथा बाह्य लेखापरीक्षण र वित्तीय प्रतिवेदन सार्वजनिक गर्ने व्यवस्था गरिनेछ । यसरी स्थापित वित्तीय प्रणालीले परियोजनाको विश्वसनीयता, सार्वजनिक विश्वास तथा सामुदायिक स्वामित्व अभिवृद्धि गर्दै याक्थुङ सभ्यताको दीर्घकालीन सांस्कृतिक लगानीका रूपमा यसको संस्थागत आधार सुदृढ गर्नेछ ।

२३. कार्यविधिमा समेटिनुपर्ने नीतिगत तथा संरचनात्मक प्रावधानहरू (Policy and Structural Provisions of the Framework)

याक्थुङ राष्ट्र गान निर्माण कार्यविधि केवल प्रक्रियागत निर्देशिका नभई सांस्कृतिक शासन, बौद्धिक सम्पदा संरक्षण, संस्थागत उत्तरदायित्व तथा सभ्यतागत निरन्तरताको आधारभूत नीतिगत दस्तावेज हो । त्यसैले कार्यविधि पारदर्शिता, सहभागिता, निष्पक्षता, उत्तरदायित्व र विधिसम्मत प्रक्रियाका सिद्धान्तमा आधारित हुनुपर्छ । यसमा आचारसंहिता, मूल्याङ्कन प्रणाली, सर्जक अधिकार, भाषिक मापदण्ड, प्रस्तुति संरचना, अभिलेखीकरण तथा दीर्घकालीन संरक्षणसम्बन्धी स्पष्ट व्यवस्था समावेश गरिनुपर्छ ।

२३.१ आचारसंहिता (Code of Conduct)

निर्माण प्रक्रियामा सहभागी सर्जक, मूल्याङ्कनकर्ता, आयोजक तथा प्राविधिक समूहका लागि निष्पक्षता, गोपनीयता, नैतिकता र स्वार्थ–संघर्ष व्यवस्थापनसम्बन्धी आचारसंहिता लागू गरिनेछ । मूल्याङ्कन अवधिमा अनुचित प्रभाव, सम्पर्क वा हस्तक्षेप निषेध गरिनेछ ।

२३.२ बहु–चरणीय मूल्याङ्कन प्रणाली (Multi-stage Evaluation Framework)

राष्ट्र गान छनोट प्रक्रिया चरणबद्ध मूल्याङ्कनमा आधारित हुनेछ । प्रारम्भिक साहित्यिक परीक्षण, संगीतात्मक मूल्याङ्कन तथा अन्तिम प्रस्तुति परीक्षणमार्फत रचनाको भाषिक, सांस्कृतिक र कलात्मक गुणस्तर निर्धारण गरिनेछ । प्रत्येक चरण पूर्वनिर्धारित मापदण्ड र अङ्क प्रणालीमा आधारित हुनेछ ।

२३.३ पुरस्कार तथा सिर्जनात्मक प्रोत्साहन नीति (Creative Incentive Policy)

उत्कृष्ट योगदान गर्ने गीतकार, संगीतकार, संयोजक तथा अन्य सर्जकलाई पुरस्कार, सम्मान र संस्थागत मान्यता प्रदान गरिनेछ । यसले याक्थुङ भाषा, साहित्य र संगीत क्षेत्रमा सिर्जनात्मक योगदानलाई प्रोत्साहित गर्नेछ ।

२३.४ सर्जक अधिकार तथा बौद्धिक सम्मान (Authors’ Rights and Intellectual Recognition)

राष्ट्र गान निर्माणमा संलग्न सर्जकहरूको नैतिक तथा कानुनी अधिकार सुरक्षित गरिनेछ । योगदानको अभिलेखीकरण, नाम उल्लेख, प्रतिलिपि अधिकार तथा अन्य बौद्धिक अधिकारहरू प्रचलित कानुन र कार्यविधिअनुसार व्यवस्थित गरिनेछन् ।

२३.५ भाषिक तथा लिपिगत मापदण्ड (Linguistic and Orthographic Standards)

राष्ट्र गान मानक याक्थुङ भाषामा आधारित हुनेछ र यसको आधिकारिक पाठ सिरीजङ्गा लिपिमा अभिलेख गरिनेछ । भाषा, व्याकरण, वर्तनी तथा उच्चारणसम्बन्धी प्रमाणीकरण सम्बन्धित विज्ञहरूको परामर्शमा गरिनेछ । अन्य भाषामा अनुवाद गर्न सकिए पनि मूल भाषिक प्रामाणिकता कायम रहनेछ ।

२३.६ प्रस्तुति तथा संगीतात्मक मापदण्ड (Performance Standards)

राष्ट्र गानको अवधि, लय, स्वर संरचना, वाद्यवादन तथा प्रस्तुति शैली औपचारिक प्रयोग र सामूहिक गायनको आवश्यकताअनुसार निर्धारण गरिनेछ । संगीत संयोजनले याक्थुङ सांगीतिक पहिचान र आधुनिक प्रस्तुति आवश्यकताबीच सन्तुलन कायम गर्नुपर्नेछ ।

२३.७ गोपनीयता तथा स्वार्थ–संघर्ष व्यवस्थापन (Confidentiality and Conflict of Interest Management)

मूल्याङ्कन सम्पन्न नभएसम्म सहभागी रचना तथा सर्जकसम्बन्धी विवरण गोप्य राखिनेछ । मूल्याङ्कनकर्ताले गोपनीयता तथा स्वार्थ–संघर्ष घोषणा गर्नुपर्नेछ । प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष सम्बन्ध भएको अवस्थामा सम्बन्धित मूल्याङ्कनबाट अलग रहनुपर्नेछ ।

२३.८ अभिलेखीकरण, डिजिटलीकरण तथा संरक्षण (Documentation and Archival Preservation)

राष्ट्र गान निर्माणसँग सम्बन्धित सम्पूर्ण दस्तावेज, रचना, संगीत, मूल्याङ्कन प्रतिवेदन तथा श्रव्य–दृश्य सामग्रीको व्यवस्थित अभिलेख राखिनेछ । डिजिटल तथा भौतिक संरक्षण प्रणालीमार्फत यसलाई भविष्यका अनुसन्धान, शिक्षा र सांस्कृतिक पुस्तान्तरणका लागि सुरक्षित गरिनेछ ।

२४. उपसंहार (Conclusion)

याक्थुङ राष्ट्र गान निर्माण केवल नयाँ सांगीतिक रचना सिर्जना गर्ने प्रक्रिया होइन; यो याक्थुङ सभ्यताको ऐतिहासिक स्मृति, मुन्धुमीय ज्ञान–परम्परा, भाषिक सम्पदा, सांस्कृतिक आत्मपहिचान तथा अन्तरपुस्तागत उत्तरदायित्वलाई संस्थागत रूपमा अभिव्यक्त गर्ने दीर्घकालीन सांस्कृतिक परियोजना हो । यस अर्थमा राष्ट्र गानलाई याक्थुङ समुदायको सामूहिक चेतना, सभ्यतागत निरन्तरता तथा साझा भविष्यदृष्टिको ध्वन्यात्मक अभिलेखका रूपमा बुझ्न सकिन्छ ।

प्रस्तुत छलफलपत्रले याक्थुङ राष्ट्र गानलाई केवल औपचारिक सांस्कृतिक प्रतीकका रूपमा नभई सभ्यतागत पहिचान, सांस्कृतिक प्रतिनिधित्व र सामूहिक स्मृतिको माध्यमका रूपमा अवधारणात्मक रूपमा विश्लेषण गरेको छ । यस क्रममा यसको दार्शनिक, मुन्धुमीय, भाषिक, साहित्यिक, संगीतात्मक तथा संस्थागत आधारहरू प्रस्तुत गर्दै निर्माण प्रक्रिया, छनोट प्रणाली, मूल्याङ्कन मापदण्ड, बौद्धिक सम्पदा संरक्षण तथा संरचनात्मक आवश्यकताहरूको प्रारम्भिक रूपरेखा प्रस्ताव गरिएको छ ।

याक्थुङ राष्ट्र गान कुनै व्यक्ति, संस्था वा सीमित समूहको सिर्जना नभई सम्पूर्ण याक्थुङ समुदायको साझा सांस्कृतिक सम्पदा हो । त्यसैले यसको निर्माण प्रक्रिया सहभागितामूलक, अनुसन्धानमा आधारित, सांस्कृतिक रूपमा प्रामाणिक, भाषिक रूपमा सुसंगत तथा संस्थागत रूपमा वैध हुन आवश्यक हुन्छ । विश्वभर फैलिएका याक्थुङ समुदाय, विषय विज्ञ, सांस्कृतिक संस्था तथा अनुसन्धान निकायहरूको सहकार्यबाट मात्र दीर्घकालीन रूपमा स्वीकार्य र प्रतिनिधिमूलक राष्ट्र गान निर्माण सम्भव हुनेछ ।

यस छलफलपत्रलाई अन्तिम निर्णय वा पूर्ण कार्यविधिका रूपमा नभई याक्थुङ राष्ट्र गान निर्माणसम्बन्धी सामूहिक बौद्धिक विमर्शको प्रारम्भिक आधारका रूपमा ग्रहण गरिनुपर्छ । निरन्तर अनुसन्धान, सार्वजनिक परामर्श, प्राज्ञिक बहस तथा संस्थागत सहकार्यबाट यस अवधारणालाई अझ परिष्कृत र व्यवहारिक बनाउन आवश्यक छ ।

अन्ततः, याक्थुङ राष्ट्र गान केवल गाइने सांगीतिक रचना मात्र होइन; यो याक्थुङ सभ्यताको जीवित स्मृति, मुन्धुमीय दर्शनको ध्वन्यात्मक अभिव्यक्ति, भाषिक संरक्षणको माध्यम, सांस्कृतिक गरिमाको प्रतीक तथा भावी पुस्ताप्रतिको सभ्यतागत उत्तरदायित्वको स्थायी सांस्कृतिक दस्तावेजका रूपमा स्थापित हुने सम्भावना बोकेको छ ।

सन्दर्भ सूची (References)

आङ्बुङ, डी. बी. (सम्पा.). (२०७९). याक्थुङ सामाजिक मुन्धुम. सोदुङ्गे लेप्मुहाङ फेदाङ्मा जानपा सङ्घ ।

केरुङ, सागर. (२०७५). सक्सा नु पन्युक. याक्थुङ प्रज्ञा प्रतिष्ठान ।

केरुङ, सागर. (२०८१). ताम्के लोकनृत्यगीतको प्रादुर्भाव [कार्यपत्र]. फक्ताङ्लुङ सांस्कृतिक मञ्च, केन्द्रीय कार्यसमिति, दमक, झापा ।

तुम्बाहाङ्फे, लिलाबहादुर. (२०८१). याक्थुङ सप्मुन्धुम: लिम्बु र लिम्बुवान इतिहास. भावना तुम्बाहाङ्फे तथा पासाङ नाम्ग्याल लामा ।

नेपाल प्रज्ञा–प्रतिष्ठान. (२०७६). बृहत् नेपाली शब्दकोश. नेपाल प्रज्ञा–प्रतिष्ठान ।

नेपाल सरकार, गृह मन्त्रालय. (२०६९). राष्ट्रिय झण्डा र राष्ट्रिय गानको प्रयोग सम्बन्धी कार्यविधि, २०६९. नेपाल सरकार ।

नेपाल सरकार, गृह मन्त्रालय. (२०७६). राष्ट्रिय झण्डा र राष्ट्रिय गानको प्रयोग सम्बन्धी (पहिलो संशोधन) कार्यविधि, २०७६. नेपाल सरकार ।

श्रेष्ठ, शिवकुमार. (२०४२). लिम्बुवानको ऐतिहासिक अध्ययन ।

सुब्बा, धनहाङ. (२०७४). लिम्बु लोकवार्ता. हाङ्मा लाबुङ ।

Anderson, B. (1983). Imagined communities: Reflections on the origin and spread of nationalism. Verso.

Assmann, J. (2011). Cultural memory and early civilization: Writing, remembrance, and political imagination. Cambridge University Press.

Battiste, M. (2000). Reclaiming Indigenous voice and vision. University of British Columbia Press.

Billig, M. (1995). Banal nationalism. Sage Publications.

Blacking, J. (1973). How musical is man? University of Washington Press.

Caplan, L. (1970). Land and social change in East Nepal: A study of Hindu-tribal relations. Routledge.

Cerulo, K. A. (1995). Identity designs: The sights and sounds of a nation. Rutgers University Press.

Chemjong, I. S. (2003). History and culture of the Kirat people. Kirat Yakthung Chumlung.

Fürer-Haimendorf, C. von. (1964). The Sherpas of Nepal: Buddhist Highlanders. University of California Press.

Gaenszle, M. (2002). Ancestral voices: Oral ritual texts and their social contexts among the Mewahang Rai of Eastern Nepal. LIT Verlag.

Hobsbawm, E., & Ranger, T. (Eds.). (1983). The invention of tradition. Cambridge University Press.

Kovach, M. (2009). Indigenous methodologies: Characteristics, conversations, and contexts. University of Toronto Press.

Merriam, A. P. (1964). The anthropology of music. Northwestern University Press.

Ong, W. J. (1982). Orality and literacy: The technologizing of the word. Methuen.

Phyak, P. (2011). Linguistic rights and language education of Indigenous peoples in Nepal.

Rice, T. (2010). Ethnomusicological theory. University of Illinois Press.

Smith, A. D. (1991). National identity. University of Nevada Press.

Smith, L. T. (2021). Decolonizing methodologies: Research and Indigenous peoples (3rd ed.). Bloomsbury Academic.

Subba, T. B. (1999). The culture and religion of the Limbus. Har-Anand Publications.

Turino, T. (2008). Music as social life: The politics of participation. University of Chicago Press.

Wilson, S. (2008). Research is ceremony: Indigenous research methods. Fernwood Publishing.

UNESCO. (2003). Convention for the safeguarding of the intangible cultural heritage. United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization.

United Nations. (2007). United Nations Declaration on the Rights of Indigenous Peoples (UNDRIP). United Nations.

(लेखक किरात याक्थुङ् चुम्लुङ्–लिम्बू सांस्कृतिक परिषद्का संघीय अध्यक्ष हुनुहुन्छ । साथै, उहाँ याक्थुङ् मुन्चइत चोक सयङ्का संघीय अध्यक्ष पनि हुनुहुन्छ । नेपालबाट पहिलोपटक लिम्बू भाषामा उच्च शिक्षा हासिल गर्नुभएका केरुङ विगत धेरै वर्षदेखि याक्थुङ् राष्ट्रगान निर्माणको अभियानमा लाग्नुभएको छ । याक्थुङ् राष्ट्रगान निर्माणका लागि किरात याक्थुङ् चुम्लुङ्को नवौँ राष्ट्रिय महाधिवेशनले प्रस्ताव पारित गरेको पाइन्छ । लिम्बू सांस्कृतिक परिषद्को तेस्रो राष्ट्रिय महाधिवेशन, २०७५, फेदेन, पान्थर तथा चौथो राष्ट्रिय महाधिवेशन, २०८० साल पुस २३–२४ गते, धरानले पनि याक्थुङ् राष्ट्रगान निर्माणको घोषणा गर्दै यस अभियानलाई अघि बढाएका छन् ।यो लेख किरात याक्थुङ् चुम्लुङ्–लिम्बू सांस्कृतिक परिषद्द्वारा प्रकाशित जर्नल–स्मारिका ‘थिम्–साक्थिम्’ मा प्रकाशित छ ।)

प्रकाशित मिति: २९ आश्विन २०८३, बिहिबार